AUZEF Karşılaştırmalı Siyasal Sistemler Çıkmış Sorular

Ders, siyasal sistemin işleyişini, yönetim biçimlerini ve rejim türlerini kuramsal çerçevede ele alır; ardından İngiltere, Almanya, ABD, Meksika ve Fransa örneklerinde parlamenter, başkanlık ve yarı-başkanlık sistemlerini karşılaştırır.

Siyasal sistem ve çevre

• Siyasal sistemin çevresi ekolojik, sosyal, iktisadi ve uluslararası çevreden oluşur; siyasal çevre bunun parçası sayılmaz.
• Çevreden sisteme gelen talep, destek ve kaynaklara girdi denir.
• Geri besleme döngüsü kısır değil, dinamik ve sürekli değişen bir süreçtir.
• Kurumsalcı yaklaşım çevreyi devletin ve kurumların biçimlendirdiğini savunur.
• Davranışçı yaklaşım hükümet olgusunu gözlemlenebilir insan davranışlarıyla açıklar.

Meşruiyet, rejim ve düşünürler

• Yönetilenlerin yönetimi kabul etmesi siyasi meşruiyettir; modern öncesinde meşruiyet çoğunlukla dine dayanır.
• Siyasi gücün kimlerce ve nasıl kullanılacağını belirleyen kurallar bütünü rejimdir.
• Aristo gözleme dayanarak siyasal sistemleri ilk kez türlere ayırmıştır.
• Montesquieu, sınıflandırmaya sosyolojik soruları ilk kez katmıştır.
• Marx liberal gelenekten değil, sosyalist gelenekten gelir.

Rejim türleri ve devlet yapısı

• Totaliter rejimde iktidar tek elde toplanır, güçler ayrılığı yoktur.
• Otoriter sistemde yönetim tek kişinin elindedir; tekli egemenlik teokratik ve geleneksel olarak ikiye ayrılır.
• Günümüzde yaygın demokrasi biçimi temsili demokrasidir; Magna Carta (1215) parlamentonun doğuşuna zemin hazırlamıştır.
• Üniter devlette tek anayasa vardır; federal devleti oluşturan birimlere federe devlet denir ve bunlar tek taraflı ayrılamaz.
• Cumhuriyet kamusallığı esas alır; anayasal monarşide hükümdarın yetkileri anayasayla sınırlıdır.
• Anayasaya uygunluk denetimini Anayasa Mahkemesi yapar.

Hükümet sistemleri

• Yasama, yürütme ve yargı her siyasal örgütlenmede bulunur; kuvvetler ayrılığı bunların karşılıklı denetimini amaçlar.
• Başkanlık sisteminde ayrılık katıdır; yasama ve yürütme bağımsızdır, başkan halkça seçilir ve hem devlet hem hükümet başkanıdır.
• Parlamenter sistemde ayrılık yumuşaktır; bakanlar genellikle parlamento üyesidir, uzlaşma sayesinde sistem esnektir.
• Yarı-başkanlıkta yürütme Devlet Başkanı ile Başbakan ve hükümet arasında bölüşülür; Fransa örneğidir.
• Yarı-başkanlıkta iki makam aynı partideyse sistem başkanlığa yaklaşır; farklı partideyse kohabitasyon doğar ve cumhurbaşkanının etkisi daralır.
• Başkanlıkta kazanan her şeyi alır ve bu durum kutuplaşmaya yol açabilir; çifte meşruiyet başkan ile yasamanın ayrı seçilmesidir.

İngiltere ve Almanya

• İngiliz parlamenter sistemi zaman içinde iç dinamiklerle adım adım gelişmiştir; parlamento Avam ve Lordlar Kamarasından oluşur.
• Partiler parlamento içindeki gruplaşmalardan doğmuştur; Muhafazakar Parti Tory'lerden gelir.
• Lordlar Kamarasında 4 üye kategorisi vardır.
• Almanya federaldir; II. Reich'ı Bismarck kurmuş, Versay sonrası Weimar Cumhuriyeti gelmiştir.
• İkinci Dünya Savaşı sonrası Almanya ABD, İngiltere, Fransa ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edilmiştir.
• Federal Meclis yürütmeyi denetler; hesap verme yükümlülüğü Şansölyeye aittir, seçim sistemi karmadır, parti sistemi iki artı partilidir.

ABD

• 13 koloni 1776'da Bağımsızlık Bildirgesi'ni yayımlamıştır; ABD bir cumhuriyettir ve Anayasa 7 maddedir.
• Kuvvetler ayrılığında Locke ve Montesquieu'den yararlanılmıştır; erkler fren ve denge sistemiyle birbirini sınırlar.
• Başkanı Seçmenler Koleji seçer; impeachment ile görevden alınabilir.
• Başkan Kongre'nin çıkardığı yasaları uygular; yasa yapmak Yüksek Mahkemenin işi değildir.
• Parti düzeni iki partilidir.

Meksika, Latin Amerika ve Fransa

• İspanyollar 16. yüzyılda vizekrallıkları kurmuş; Meksika bağımsızlığı 1821 Cordoba Antlaşması ile sonuçlanmıştır.
• Meksika başkanlık sistemli, federal ve iki kamaralıdır; başkan tek turlu basit çoğunlukla seçilir ve 2000'de çok partili düzene geçmiştir.
• Antlaşmalar için Senato onayı aranması Kongre'yi güçlendirir; başkanın partisi çoğunluktaysa veto aşılması zorlaşır.
• Fransa'da ihtilal öncesi danışma meclisi Ėtats Généraux'dur; 1871'de Paris Komünü iki ay sürmüştür.
• Vichy hükümeti Almanlarla işbirliği yapmış, 1944'te sona ermiştir.

Girdi

Çevreden siyasal sisteme ulaşan talep, destek ve kaynakların genel adıdır.

Siyasi meşruiyet

Yönetilenlerin yönetime rıza göstermesi durumudur.

Rejim

Siyasi erkin kimlerce ve hangi yollarla kullanılacağını belirleyen kurallar bütünüdür.

Kuvvetler ayrılığı

Yasama, yürütme ve yargının birbirini denetlemesi için ayrı tutulmasıdır.

Çifte meşruiyet

Başkan ve yasama üyelerinin ayrı seçimlerle halktan yetki almasıdır.

Kohabitasyon

Devlet Başkanı ile hükümetin farklı partilerden olduğu dönemdir.

Fren ve denge

ABD'de erklerin birbirini karşılıklı sınırlama düzenidir.

Federe devlet

Federal devleti oluşturan birimdir.

İki-kamaralı yapı

Yasama organının iki meclisten oluşmasıdır.

Anayasal monarşi

Hükümdar yetkilerinin anayasayla sınırlandığı yönetim biçimidir.

Impeachment

ABD'de başkanı görevden alma yargılamasıdır.

Seçmenler Koleji

ABD'de başkanı seçen aracı seçici topluluktur.

• Soru 'hangisi değildir' diye sorulduğunda ilgili kavramın ters özelliğini arayın; örneğin üniter devlette ayrı anayasa olmaz, totaliterde güçler ayrılığı olmaz.
• Katı kuvvetler ayrılığı başkanlıkta, yumuşak olanı parlamenterde görülür; ikisi karıştırılmamalıdır.
• Fransa parlamenter değil yarı-başkanlık sistemidir; Almanya üniter değil federaldir.
• Geri besleme döngüsü yönetim biçimi ölçütü değildir ve kısır değil dinamiktir.
• Yargı bağımsızlığı yürütmeyi parlamentoya bağlamaz; bu yüzden başkanlığı parlamenter sisteme yaklaştırmaz.