AUZEF Koruyucu Ruh Sağlığı ve Dayanıklılık Çıkmış Sorular

Ders, çocuk ve ergenlerde ruh sağlığını koruma ve dayanıklılığı artırma konusunu ele alır. Gebelikten ergenliğe gelişim dönemleri, bağlanma, risk ve koruyucu etkenler, zorbalık, travma ve okul temelli programlar işlenir.

Büyüme, gelişme ve koruyucu ruh sağlığı

• Büyüme ölçülebilen bedensel artıştır; gelişme ise doğum öncesinden ölüme uzanan, işlevlerin olgunlaşarak yetkinleşmesidir.
• İnsanda beyin gelişimi ve sinir hücresi esnekliği diğer canlılara göre daha uzun sürer.
• Doğum öncesi ve erken çocukluk, beynin çevreye en açık ve esnek olduğu dönemlerdir.
• Bozuklukların nedeni genetik/biyolojik yatkınlık ile olumsuz ya da travmatik çevre koşullarıdır.
• Yaşam boyu görülen bozuklukların yaklaşık yarısı çocuklukta başlar; yüksek gelirli ülkelerde okul çağında sıklık yüzde 8-18 arasındadır.
• Birincil koruma riski baştan önler, ikincil koruma erken tanıyı hedefler.

Gebelik ve doğum

• Planlanmamış gebelik, sigara ve alkol kullanımı anne ve bebek için risktir; az miktar bile zararlıdır.
• Gebelikte besin ve kalori gereksinimi artar; folik asit nöral tüp defektlerini önlemede önemlidir.
• Hazırlıkta duygusal hazırlık, bağı güçlendirme, riskli gebeliği erken fark etme ve eşler arası ilişkiyi iyileştirme yer alır.
• İstenmeyen gebelik her toplumda görülür; başlangıçta istenmeyen gebelik sonradan kabullenilebilir.
• Normal doğan bebek doğum kanalında anneden yararlı mikroplar kazanabilir.

Bağlanma

• Bağlanma kuramını Bowlby ortaya koymuştur; süreç karşılıklıdır, anne bebeğe bağlandıkça ilişkinin niteliği etkilenir.
• Yabancı Durum Testi bağlanma türünü anneden ayrılma ve yeniden buluşma tepkilerine göre belirler.
• Güvenli bağlanmada bebek ayrılıkta rahatsız olur, anne dönünce sakinleşir.
• Kaçıngan bağlanmada ayrılıkta tepkisizlik, dönüşte soğukluk görülür; kararsız bağlanmada aşırı tepki ve öfkeli reddediş görülür.
• Bağlanma 18-24. aylarda tam biçimlenir; bebeklik güvenli bağlanmanın kritik dönemidir.
• Bakım veren mutlaka anne olmak zorunda değildir; bağlanma sorunları erken müdahaleyle düzelebilir.

Erken çocukluk ve okul çağı becerileri

• Erken çocuklukta beden tanıma, benlik algısı, kuralları öğrenme, cinsel kimlik gelişimi, dürtü kontrolü ve hazzı erteleme kazanılır.
• Hazzı erteleme becerisi Marshmallow testiyle ölçülür.
• 3-6 yaşta benmerkezci düşünce nedeniyle çocuk travmayı kendi suçu sanabilir.
• Okul çağında sağlıklı özgüven, spor ve sanat ilgisi, sağlıklı eğlence ve sorun çözme becerileri kazanılır.
• Sevgi dolu, destekleyici ve demokratik aile tutumu dayanıklılığı en çok güçlendirir.
• Erken dönemde edinilemeyen beceriler sonradan da öğrenilebilir; özgüven yalnızca başarıya dayanmaz.

Aile önerileri ve okula uyum

• Ebeveyn çocuğu zorluklardan tamamen korumaz; başa çıkarken destek olur ve yol gösterir.
• Çocuğun fikir ve seçimlerine saygı gösterilir; sürekli eleştiri ve aşırı koruma özgüveni zedeler.
• Okula uyumda okulu anlatmak, sorulara gerçekçi yanıt vermek ve alışverişi birlikte yapmak yardımcıdır.
• Özel gereksinim okuldan gizlenmez; her akşam okul konusunu tekrar tekrar konuşmak kaygıyı pekiştirir.
• Ekran kullanımında televizyon da internet kadar riskli olabilir; ekran başında yemek yedirilmez.
• Obezite önlemede çocuğa ayrı özel yemek hazırlanmaz; çocukluk obezitesi dünyada artmaktadır.

Zorbalık, istismar ve ergenlik riskleri

• Zorba, güçsüze kasıtlı ve tekrarlayan zarar verir; zorbalar genelde düşük kaygılı ve manipülatiftir, yoğun kaygı kurbanlarda görülür.
• Davranış sorunları ve sosyal güçlükler hem zorba hem kurban için risktir; farklı görünüm kurban riskini artırır.
• Zorbalık erken ergenlikte zirve yapar ve seyircileri de etkiler.
• Akranlar arası kavga genellikle istismar sayılmaz; çocuğa yönelik olumsuz davranışlarda en yaygın tür ihmaldir.
• Ergen cinselliğinde korkutma etkisizdir; açık iletişim ve doğru bilgi önerilir.
• Önceki intihar girişimi, ailede intihar öyküsü ve alkol-madde kullanımı intihar riskini artırır.
• Bağımlılıkta zarara rağmen bırakamama vardır; sigarayı bir kez denemek bağımlılık demek değildir.

Travma ve çağdaş yaşam

• Ruhsal travma yaşamsal tehdit taşır, çaresizlik doğurur ve baş etme gücünü aşar.
• Travmada amigdala aşırı aktifleşir, hipokampus küçülebilir, stres yanıtı güçlenir.
• 0-6 yaş arası travmalar erken çocukluk çağı travması sayılır.
• Travma sonrası stres bozukluğu belirli çevresel etkene dayanır ve koruyucu önlemlerle kısmen engellenebilir.
• Depresyon, anksiyete, yeme bozuklukları ve obezite çağdaş yaşamla artmıştır.
• İnternet ve sosyal medya yalnızca günümüze özgü bir risk etkenidir.

Okul temelli programlar ve kurumlar

• Okul, çocuk ve ailelere kolay erişim, uzun süreli gözlem ve öğretmen görüşü sağlar; sağlık giderlerini düşürür.
• Evrensel programlar herkesi, hedef grup programları yalnızca riskli grubu kapsar.
• Koruyucu girişimler bozuklukların sıklığını azaltır ve başlangıç yaşını erteler.
• Dünya Sağlık Örgütü kanıta dayalı program olarak FRIENDS programını kabul eder.
• RAM, MEB bağlı olarak ücretsiz rehberlik ve özel eğitim hizmeti verir.
• Tik bozukluğu genellikle ayrı eğitim düzenlemesi gerektirmez; artikülasyon bozukluğu okul önlemleriyle azalması beklenen bir sorun değildir.

Psikolojik dayanıklılık

Güçlüklerle başa çıkma, uyum sağlama ve eski dengeye dönebilme kapasitesidir.

Büyüme

Bedensel özelliklerdeki ölçülebilir artıştır.

Gelişme

Yapı ve işlevlerin olgunlaşarak ya da farklılaşarak yetkinleşmesidir.

Bağlanma

Bebek ile bakım veren arasındaki güvene dayalı, karşılıklı duygusal bağdır.

Yabancı Durum Testi

Bebeğin anne yokken ve varken gösterdiği tepkilerle bağlanma türünü saptayan testtir.

Birincil koruma

Riski baştan önleyen uygulamadır, örneğin gebelikte sigara ve alkolü engellemek.

İkincil koruma

Bozukluğun erken fark edilmesini amaçlar, örneğin kreşlerde otizm taraması.

Evrensel program

Bölgedeki tüm çocuk ve ergenleri ayrım yapmadan kapsayan programdır.

Hedef grup programı

Risk altındaki belirli bir gruba uygulanan programdır.

Zorba

Güç dengesizliğinden yararlanıp kasıtlı ve tekrarlı biçimde zarar veren kişidir.

Benmerkezci düşünce

3-6 yaşta çocuğun olumsuz olayları kendi yüzünden olmuş sanmasıdır.

Ruhsal travma

Yaşamsal bütünlüğü tehdit eden, çaresizlik doğuran ve baş etme gücünü aşan olaydır.

• Sorularda sık görülen kalıp: tek yönlü, yalnızca, mutlaka, olanaksız gibi kesin ifadeler çoğunlukla yanlıştır.
• Güvenli, kaçıngan ve kararsız bağlanmayı ayrılık ve buluşma tepkisine göre ayırt et: tepkisiz ve soğuk kaçıngan, aşırı tepkili ve öfkeli kararsızdır.
• Birincil korumada risk önlenir, ikincil korumada erken tanı konur; evrensel program herkese, hedef grup programı riskli gruba uygulanır.
• Zorbalar düşük kaygılı, kurbanlar yoğun kaygılıdır; zorbalık yalnızca doğrudan mağduru değil seyirciyi de etkiler.
• Koruyucu etkenlerle risk etkenlerini karıştırma: sosyal bağlar, inanç ve olumlu benlik algısı koruyucu; zorbalık, madde kullanımı ve zor mizaç risktir.