AUZEF Şehir Coğrafyası Çıkmış Sorular

Şehir Coğrafyası dersi; şehrin tanımını, ölçütlerini, ortaya çıkışını, yer seçimini, iç yapısını, işlevlerini, sınıflandırmalarını, kuramlarını ve Türkiye ile dünyadaki kentleşme süreçlerini ele alır.

Şehrin tanımı, ölçütler ve araştırma yaklaşımları

• Şehir-kır ayrımında nüfus büyüklüğü, yoğunluk, iş kollarına göre dağılım ve idari statü kullanılır; doğal artış hızı ayırıcı değildir.
• Tanım zamana ve mekâna göre değişir, ayrıca birçok bilim dalı şehri kendi açısından inceler; bu yüzden tek tanım yoktur.
• Intermetropolitan çalışmalar şehirler arası ilişki ve hiyerarşiyi, intrametropolitan çalışmalar şehrin iç yapısını inceler.
• Sit şehrin kurulduğu sahayı, paradigma ise bilim dalındaki egemen düşünce çerçevesini ifade eder.

Şehirlerin ortaya çıkışı ve tarihsel gelişim

• Birinci tarım devrimi yaklaşık MÖ 10000'de yerleşik tarıma geçişle başlamıştır.
• Childe'a göre şehir için anıtsal yapılar, merkezi depolama, sınıf toplumu, uzmanlaşmış iş gücü ve uzak ticaret aranır; sulu tarım bu listede yoktur.
• Childe şehir devrimini yerleşik yaşama geçişle başlayan yaklaşık 5000 yıllık süreç olarak anar.
• Synoikismos, nüfusun bir araya getirilip yeni şehir kurulması ya da var olan şehre taşınmasıdır.
• Modelski'ye göre MS 1. yüzyılda Roma, İskenderiye, Seleucia ve Chang'an en kalabalık kentlerdendi.

Yer seçimi, doğal koşullar ve iklim

• Akarsu kıyısında menderesin iç büklümü ve karşıya geçişin kolay olduğu nokta tercih edilir.
• Eğim yüksekse yol yapım ve bakım maliyeti artar; yollar eğime dik uzanma eğilimindedir.
• Beton ve asfalt yüzey akışını hızlandırır, taşkın yatağına yerleşme riski büyütür.
• Şehirler kırdan daha sıcaktır: albedo düşüktür, taşıt ve cihazlardan ısı açığa çıkar; güneşlenme süresi ise kırdan kısadır.
• Erzincan ve Gediz depremlerden sonra yer değiştirmiştir; en yaygın şehir toprağı fluvisollerdir.

Yol dokusu ve şehir görünümü

• Organik yol ağı araziye uyar, Osmanlı şehirlerinde yaygındır, çıkmaz sokak içerir ve motorlu taşıta elverişli değildir.
• Grid sistem düzenlidir; Hippodamos ya da dama planı da denir, radyal plan ayrı bir türdür.
• Townscape'i cadde-sokak düzeni, mimari üslup ve fiziki koşullar biçimlendirir; fizyolojik yoğunluk bunun parçası değildir.
• Eldem'e göre Türk evinin plan öğeleri odalar, sofalar ile geçit ve merdivenlerdir; bahçe plan öğesi sayılmaz.

İşlevler, iç yapı ve kuramlar

• Şehir işlevleri birbirine bağlıdır; bazı şehirlerde özel fonksiyon belirleyici olur ama yalnız başkentlerde görülmez.
• Sanayi ve hizmet faaliyetleri (ikincil, üçüncül) şehirlerde, birincil faaliyetler kırda yoğundur.
• Merkezi iş alanı ulaşım hatlarının kesiştiği yerdedir; büyük şehirde tek olmak zorunda değildir, tali merkezler doğar.
• Christaller'in merkezî yerler teorisi homojen mekân, en yakın merkeze gitme ve mesafeyle artan taşıma maliyeti varsayar.
• Sıra-sıklık kuralında n. şehrin nüfusu en büyüğün n'ye bölümüdür.

Şehir sınıflandırmaları

• Jenetik sınıflama şehirleri tarihsel gelişime göre gruplar: tarih öncesi, klasik, Roma, Ortaçağ, modern.
• Mumford'un biyolojik sınıflaması Eopolis, Polis, Metropolis, Megalopolis, Tyrannopolis diye ilerler.
• Doxiadis'te megalopolisten sonra eperopolis (şehirleşmiş kıta), en sonda ökümenopolis gelir.
• Şehir bölgesi etki alanının çekirdeğidir ve ondan geniş değildir; zamanla değişebilir.

Türkiye'de kentleşme ve Ankara

• 1927'de ülke ağırlıklı kırsaldı, kentler küçüktü; milyonu ilk aşan kent İstanbul'dur.
• Jansen Planı 1932'de kabul edilen Ankara planıdır; nüfus tahmini gerçekleşenin gerisinde kalmıştır.
• Kat mülkiyeti (1954) ve imar kanunu (1956) dikey büyümeyi mümkün kılmıştır.
• 1980 sonrası kentleşme hızlanmış, şehir nüfusu kırı aşmış, Gaziantep ve Denizli'de sanayi, kıyıda turizm işlevi güçlenmiştir.

Dünyada kentleşme ve sürdürülebilirlik

• Kentleşme oranı en yüksek kıta Kuzey Amerika'dır; en düşük bölgelerden biri Güney Asya'dır.
• Kuzey Amerika'da kentsel yayılma, doğuda gökdelenler ve Altına Hücum maden kentleri görülür; yeşil kuşak Avrupa kaynaklıdır.
• BM'ye göre 2050'ye dek şehirleşme hızı yavaşlar, şehir nüfusu kıra göre artar.
• Şehirler sera gazının yaklaşık %70'inden sorumludur ve enerjinin yaklaşık üçte ikisini tüketir.
• Gıda ve enerji temini sürdürülebilirliği zorlar; kent içi tarım taşıma maliyetini ve ısı adası etkisini azaltır.

Paradigma

Bir bilim dalında egemen olan temel varsayım, kavram ve yöntemler bütünü.

Sit

Şehrin kurulduğu fiziksel saha.

Townscape

Şehrin görünümü ve algılanışı; yol düzeni, mimari ve fiziki koşullarla şekillenir.

Grid sistem

Sokakların birbirini dik kestiği düzenli ızgara yol ağı.

Organik yol ağı

Araziye uyan, dolambaçlı ve plansız gelişen yol dokusu.

Merkezi iş alanı

Ticaret ve işin yoğunlaştığı, ulaşım hatlarının kesiştiği şehir çekirdeği.

Jenetik sınıflandırma

Şehirleri tarihsel köken ve gelişim dönemlerine göre gruplama.

Eopolis

Biyolojik sınıflamada şehrin ilk ve en eski evresi.

Eperopolis

Doxiadis'te tüm bir kıtanın şehirleşmesi.

Synoikismos

Nüfusun birleştirilerek yeni şehir kurulması ya da var olan şehre taşınması.

Kentsel ısı adası

Şehrin kırdan yaklaşık 0,5-3°C daha sıcak olması.

• Intermetropolitan şehirler arası ilişkiyi, intrametropolitan şehrin iç yapısını anlatır; karıştırılmamalı.
• Grid ile organik sistem zıttır; grid dama ve Hippodamos planıdır, radyal plan değildir.
• Şehir bölgesi etki alanından geniş değildir; çekirdek kısmıdır.
• Yeşil kuşak ve banliyöleşme Avrupa, Altına Hücum ve kentsel yayılma Kuzey Amerika ile ilişkilidir.
• Biyolojik (Mumford), jenetik (tarihsel) ve morfolojik (linear) sınıflandırmaları ayırt etmek gerekir.