AUZEF Selçuklular Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Büyük Selçuklu Devleti'nin Dandanakan ile kuruluşunu, Tuğrul Bey, Alp Arslan, Melikşah ve Sencer dönemlerini, taht mücadeleleriyle gelen duraklamayı ve çöküşü, ayrıca devletin ordu, bürokrasi ve ikta düzenini ele alır.

Kuruluş ve Tuğrul Bey dönemi

• 1040 Dandanakan zaferi Gaznelileri yenmiş, Büyük Selçuklu Devleti'nin kurulmasını sağlamış ve Tuğrul Bey sultan ilan edilmiştir.
• Halife Kaim bi-Emrillâh'ın çağrısıyla Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girmiş, Şiî Büveyhî egemenliğine son vermiştir.
• Halife, Selçukluları Sünni dünyanın koruyucusu saymış ve Tuğrul Bey'e Doğu ve Batının Sultanı unvanını vermiştir.
• Halifenin elçisi Mâverdî, Türkmen akınlarından şikâyet etmiş; Tuğrul Bey toprakların askerlere yetmediğini söylemiştir.

Alp Arslan ve Malazgirt

• Alp Arslan, Malazgirt öncesinde ailesini ve hazineyi güvene aldırmış, ordusunu yeniden düzenlemiş, vezirden takviye istemiştir.
• Emîr Afşin, Anadolu'ya akın yapmış; isyan edip Bizans'a sığınan Erbasgan'ı takiple görevlendirilmiştir.
• 1071 Malazgirt'te Romanos Diogenes esir düşmüş, Bizans'ın Anadolu savunması çökmüştür.
• Zaferin ardından Türkmen göçleri başlamış, Anadolu'nun Türkleşmesi ve Türkiye Selçuklu Devleti'nin kurulması kolaylaşmıştır.

Melikşah ve Nizâmü'l-Mülk

• Melikşah dönemi (1072-1092) devletin en parlak çağıdır; başkent Isfahan'dır.
• Nizâmü'l-Mülk Alp Arslan ve Melikşah'a yaklaşık otuz yıl vezirlik yapmıştır.
• Yönetim görüşlerini Siyasetname (Siyerü'l-Mülûk) adlı eserinde toplamıştır.
• Vezir, Bâtınî bir fedaî tarafından öldürülmüştür; en makul görüşe göre Terken Hâtûn oğlu Mahmud'un tahta çıkması için onu engel görmüştür.

Duraklama ve taht kavgaları

• 1092'de Melikşah'ın ölümüyle Berkyaruk, Muhammed Tapar ve Mahmud arasında uzun taht mücadeleleri başlamış, merkezî otorite zayıflamıştır.
• Melik Muhammed'i Berkyaruk'a karşı, Nizâmü'l-Mülk'ün oğlu Müeyyidü'l-Mülk isyana teşvik etmiştir.
• Berkyaruk, Bâtınîlerin üzerine Emîr Çavlı ve Emîr Bozkuş'u göndermiştir.
• Muhammed Tapar (1105-1118) Bâtınîlerle mücadele etmiş, Haçlılara direnmiş, Selçuklu birliğini yeniden kurmaya çalışmış; ilk yıllarında Böribars isyan etmiştir.

Sencer dönemi ve çöküş

• Sencer devri 1118-1157 arasıdır; Hârezmşah Atsız'ın isyanları önemli iç tehdittir.
• 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylar galip gelmiş, Terken Hatun esir düşmüş, Selçuklular ağır kayıp vermiş, Mâverâünnehir istila edilmiştir.
• 1153'te Belh yakınlarında Oğuzlara yenilen Sencer esir alınmış, yaklaşık üç yıl tutsak kalmıştır.
• 1157'de Sencer'in ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti sona ermiştir.

Irak Selçuklu Devleti

• Sâve Savaşı'ndan sonra kurulmuştur.
• Kurucusu Mahmud'dur; Davud kurucu değildir.
• Bağımsız değil, Büyük Selçuklu'ya bağlı yan devlettir.
• Hükümdarı sultan unvanı taşımıştır.

Ordu, saray ve idare

• Savaş düzeni: Mukaddime öncü, Kalb merkez, Meymene sağ kanat, Meysere sol kanat.
• Kuşatma araçları: debbâbe, mancınık, çarh, arrade; zihgir ise okçuların başparmak yüzüğüdür.
• Gulâm saray hizmetinde yetişen köle askerdir; Vekil-i Der saray kapısı ve protokolden sorumludur.
• Vezirlik kurumunda Sâmânî ve Gazneli idari geleneği etkilidir.
• İkta: maaş yerine bir bölgenin vergi gelirinin görevliye bırakılmasıdır; mülkiyet devlette kalır.

Dandanakan

1040'ta Gaznelilere karşı kazanılan, Büyük Selçuklu Devleti'ni kuran savaştır.

Malazgirt

1071'de Alp Arslan'ın Bizans'ı yendiği, Anadolu'nun Türklere açıldığı savaştır.

Siyasetname

Nizâmü'l-Mülk'ün devlet yönetimi görüşlerini anlattığı eserdir.

Bâtınîler

Suikast ve kale hâkimiyetiyle devleti içeriden sarsan tehlikeli gruptur.

İkta

Nakit maaş yerine toprak gelirinin görevliye bırakıldığı, Osmanlı tımarının öncüsü sayılan düzendir.

Meysere ve Meymene

Ordunun sol ve sağ kanadını belirten savaş düzeni terimleridir.

Gulâm

Saray hizmetinde yetişmiş köle askerdir; savaş düzeni terimi değildir.

Vekil-i Der

Sarayın kapısı ve protokolünden sorumlu görevlidir.

Katvan Savaşı

1141'de Sencer'in Karahitaylara yenildiği savaştır.

Irak Selçukluları

Mahmud'un kurduğu, Büyük Selçuklu'ya bağlı yan devlettir.

• Savaş-hükümdar eşleştirmesine dikkat: Dandanakan Tuğrul, Malazgirt Alp Arslan, Katvan ve Belh Oğuz savaşı Sencer dönemidir.
• Gulâm bir asker sınıfıdır, savaş düzeni terimleri Mukaddime, Kalb, Meymene ve Meysere'dir.
• Zihgir ağır silah değil okçu aksesuarıdır; debbâbe, mancınık, çarh ve arrade kuşatma araçlarıdır.
• Irak Selçukluları bağımsız değildir ve kurucusu Mahmud'dur; Kutalmış Türkiye Selçuklularının atasıdır.
• Soruda metinde olmayan bir ayrıntı (örneğin elçinin güler yüzle karşılanması) söylenemez şıkkı olur.