AUZEF Türkiye'nin Toplumsal Yapısı Çıkmış Sorular

Ders, Türkiye'nin toplumsal yapısını Osmanlı'dan Cumhuriyet'e, tek partiden çok partili hayata ve küreselleşmeye uzanan süreçte ele alır. Sosyolojik temel kavramlar, kuramlar, nüfus, göç, kentleşme, aile ve siyasal gelişmeler birlikte incelenir.

Sosyolojik temel kavramlar ve kuramlar

• Statü bireyin toplumdaki konumu, rol ise o konumdan beklenen davranış kalıplarıdır; statüler zamanla değişir.
• Teori, tekil olgular arasındaki ilişkiyi neden ve nasıl sorularıyla açıklayan sistemli bilgidir.
• Tarih tikel olayları inceler, sosyoloji ise genelleme yapmaya yönelir.
• Yapısal-işlevselcilik toplumu uyum içinde işleyen bütün sayar; çatışma kuramı mücadeleyi öne çıkarır.
• Birincil ilişkiler yüz yüze ve samimidir (aile, arkadaş); ikincil ilişkiler resmî ve çıkara dayalıdır.
• Kültür maddi (araç, bina) ve maddi olmayan (inanç, gelenek, hukuk, ahlak) olarak ikiye ayrılır.

Osmanlı toplum yapısı ve çözülme

• Klasik millet sistemi dinî aidiyete dayanır; Müslümanlar egemen, Rumlar, Ermeniler ve Museviler başlıca gayrimüslim cemaatlerdir.
• Toplumsal yapının kuruluş unsurları Ahiler, Abdallar, Gaziler ve Fakihlerdir; devşirme ayrı bir devlet sistemidir.
• Çözülmenin ilk işaretleri XVI. yüzyılın ikinci yarısında görüldü; Celali İsyanlarında köylüler silahlandırıldı.
• Osmanlı iskân politikasıyla konar-göçer grupları yerleşik düzene geçirmeye çalıştı.
• Tanzimat sonrası ekonomi hammadde ve ihracata dönüştü; liman kentleri ve demir yolları gelişti, yerli sanayi zayıfladı.
• Kapitülasyonlar döneminde ticaret ağırlıkla gayrimüslim azınlıkların ve Avrupalıların elindeydi.

Osmanlı'da modernleşme ve fikir akımları

• Yenileşme ilk olarak ordu alanında başladı; Batılılaşmanın günlük yaşama yansıması Tanzimat ile görüldü.
• Tanzimat Fermanı hukuk devleti ve din ayrımı gözetmeyen eşitlik hedefledi.
• Darülmuallimin (1848), rüştiyelere öğretmen yetiştiren ilk kurumdur.
• 19. yüzyıl akımları Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılıktır; sosyalizm etkili olmamıştır.
• Jön Türkler II. Abdülhamit yönetimine karşı Meşrutiyet'i savundu; Beşir Fuad materyalist ve pozitivisttir.
• Son dönem akımları Cumhuriyet inkılaplarına düşünsel zemin sağladı.

Savaş dönemi, Kurtuluş ve erken Cumhuriyet

• Rusya, 1917 devriminden sonra Brest-Litovsk ile savaştan çekildi; Versay, Sevr gibi antlaşmalar yeni savaşa zemin hazırladı, Lozan kalıcı barıştır.
• Sivas Kongresi yerel direnişleri merkezî çatı altında birleştirdi; Rusya Anadolu hareketine destek verdi.
• 1921 Anayasası TBMM'nin ilk anayasasıdır; 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilanıyla Cumhurbaşkanlığı kuruldu.
• İzmir İktisat Kongresi özel girişimi ve piyasa ekonomisini benimsedi; 1930'larda devletçilikle KİT'ler kuruldu.
• Tevhid-i Tedrisat eğitimi birleştirip laikleştirdi; Harf Devrimi Batı'ya yaklaştırdı; TDK 1932'de kuruldu.
• 1927 nüfusunun düşüklüğü 1912-1922 savaşlarının sonucudur.

Çok partili hayat ve sonrası siyasal gelişmeler

• İlk muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'dır; 1930 sonrası tek parti dönemi otoriter-modernleşmeci, faşist değildi.
• II. Dünya Savaşı'nda Türkiye tarafsız kaldı, son aşamada sembolik savaş ilan etti.
• 1946 seçiminde oy açık, sayım denetimsizdi.
• Marshall yardımlarıyla tarım makineleşti, kırsal işgücü fazlalaştı ve kente göç hızlandı.
• 1960 sonrası Demokrat Parti çizgisini Adalet Partisi sürdürdü; 1961 Anayasası üniversite özerkliği getirdi.
• 24 Ocak 1980 kararlarının mimarı Turgut Özal'dır; 2007'de e-muhtıra, 2017'de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi gündeme geldi.

Nüfus, göç, kentleşme ve küreselleşme

• 1965'te 557 sayılı kanunla nüfusu artırma politikası bırakılıp aile planlamasına geçildi.
• Demografik Geçiş Teorisi sanayileşmeyle doğum ve ölüm oranlarının düşüşünü anlatır; Marx nüfus fazlasını yedek işgücü ordusu sayar.
• Doğurganlık farkları eğitim, kadın istihdamı, kültürel yapı ve refahla açıklanır.
• 1966 Gecekondu Kanunu iyileştirme, ortadan kaldırma ve önleme politikalarını getirdi.
• Göçmenlerin ihtiyaçları refah devletiyle değil hemşeri dayanışması ve enformel ekonomiyle karşılandı.
• Küresel kentler uluslararası sermayeye göre tasarlanır; iletişim teknolojileri küreselleşmenin temel etkenidir.

Aile, sivil toplum ve çalışma yaşamı

• Poligini erkeğin, poliandri kadının çok eşliliğidir; endogami grup içi, ekzogami grup dışı evliliktir.
• Türkiye'de çiftlerin çoğu hem resmî hem dinî nikâh yapar.
• Tocqueville örgütlenmenin demokrasiyi güçlendirdiğini savunur; Locke sivil toplumu mülkiyeti koruma sözleşmesi olarak görür.
• Habermas kamusal alanı sivil toplumdan ayrı sayar.
• İş güvencesi, geçerli neden olmadan işten çıkarmayı engeller.
• Türkiye işgücü sorunları kayıt dışılık, taşeron çalışma, ayrımcılık ve yüksek gençlik işsizliğidir.

Statü

Bireyin toplumdaki konumudur.

Rol

Belirli statüdeki kişiden beklenen davranış kalıplarıdır.

Teori

Olgular arasındaki ilişkileri nedenleriyle açıklayan sistemli bilgi bütünüdür.

Millet sistemi

Osmanlı'da toplumun dinî cemaatlere göre örgütlenmesidir.

Poligini

Bir erkeğin aynı anda birden çok kadınla evliliğidir.

Poliandri

Bir kadının aynı anda birden çok erkekle evliliğidir.

Endogami

Eşin kendi grubu içinden seçilmesidir.

Devletçilik

Büyük sanayi yatırımlarının özel sektör yetersizken devletçe yapılmasıdır.

Demografik Geçiş Teorisi

Sanayileşmeyle yüksek doğum-ölümden düşük oranlara geçişi açıklar.

Dünya Sistemleri Teorisi

Wallerstein'a göre ülkeler merkez, yarı-çevre ve çevre olarak hiyerarşiktir.

İş güvencesi

İşçinin keyfî biçimde işten çıkarılmasını önleyen hukuki korumadır.

Küresel kent

Küresel sermaye akışına göre tasarlanan finans merkezi kenttir.

• Olumsuz kökte (değildir, sayılamaz) sık sorulur; sosyalizm, faşizm ve ABD yanında savaş gibi seçenekler genellikle yanlıştır.
• Birincil ilişki (aile, arkadaş) ile ikincil ilişki (devlet, işçi-patron) karıştırılmamalıdır.
• Poligini erkek, poliandri kadın çok eşliliğidir; endogami ile ekzogami grup içi-dışı ayrımıdır.
• Erzurum yerel, Sivas merkezî niteliktedir; Lozan ise diğer barışlardan farklı olarak kalıcıdır.
• İşlevselcilik uyum, çatışma kuramı mücadele vurgular.