AUZEF 20. Yüzyıl Türkiye'sinde Gayrimüslimler ve Kurumları Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'nın klasik millet sisteminden Tanzimat ve Meşrutiyet reformlarına, oradan Millî Mücadele, Lozan ve Cumhuriyet'e uzanan süreçte gayrimüslim cemaatlerin ve dinî kurumlarının (patrikhaneler, hahambaşılık) hukuki konumunu ve devletle ilişkisini ele alır.

Klasik dönem millet sistemi

• Fetihten sonra Rum, Ermeni ve Yahudi dinî liderlerine cemaatlerinin dinî, eğitim ve bazı hukuki işlerini yürütme yetkisi tanındı; bu siyasi özerklik sayılmaz.
• Patrikler ve hahambaşı padişah beratıyla atanır, pişkeş öder ve devlete karşı sorumlu olurdu.
• Gayrimüslimlerin canı, malı ve inancı korunur, karşılığında cizye (baş vergisi) alınırdı.
• Kısıtlamalar (çan çalma, ata binme, ev yüksekliği, kıyafet) zimmet anlayışıyla devlet tarafından konmuştu ve ayrımı görünür kılıyordu.

Tanzimat, Islahat Fermanı ve nizamnameler

• Tanzimat, devleti tüm tebaayı kapsayan eşit vatandaşlık ve Osmanlılık kimliğiyle ayakta tutmayı hedefledi; İslam hukuku tek esas yapılmadı.
• Hukukta Batı kaynaklı ceza ve ticaret kanunları alındı, karma mahkemeler kuruldu.
• Islahat Fermanı sonrası çıkan nizamnameler mevcut millet idarelerini yeniden düzenledi, azınlık statüsü vermedi.
• Rum, Ermeni ve Yahudi nizamnameleri Islahat Fermanı'na, 1876 sonrası hazırlanan Protestan Nizamnamesi ise Kanun-ı Esasi'ye dayanır.
• Hahamhane Nizamnamesi ilan edilmiş ama hiç uygulanmamıştır.

Yeni milletlerin ortaya çıkışı ve misyonerler

• Klasik dönemde diğer Hristiyan gruplar üç büyük milletten birine bağlıydı; 1830'da Katolik Ermenilerin ayrı cemaat sayılması bu yapıyı kırdı.
• Ardından 1850'de Protestanlar, 1870'te Bulgar Eksarhlığı tanındı.
• Misyonerler Müslümanlardan sonuç alamayıp Ermenilere yöneldi; Apostolik cemaat bölündü, en çok Ermeni Patrikhanesi zarar gördü.
• Süryani Kadim cemaati uzun süre Ermeni Patrikhanesi'ne bağlıydı; Meşrutiyet'te hazırladığı nizamname onaylanmadı ama fiilen uygulandı.

Bulgar Eksarhlığı ve Meşrutiyet dönemi

• Bulgarlar Rum Patrikhanesi'nden ayrılmak istedi; Eksarhlık 1870 fermanıyla kuruldu, Patrikhane 1872'de onu şizmatik ilan etti.
• 1910 Kilise ve Mektepler Kanunu mülk sorununu çözmeyi amaçladı ama gerginliği artırdı.
• 1908 sonrası Ermeni Patriği Ormanyan ayrıldı, 1909'da Haim Nahum hahambaşı oldu; Rum Patriği III. Yoakim görevde kaldı.
• Haim Nahum İttihatçılara yakınlığıyla anıldı, savaşta diplomatik görevler yaptı, Lozan'da Türk heyetine danıştı.

Birinci Dünya Savaşı yılları

• 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi evlilik ve boşanmada birlik kurmak istedi; aile işlerini yüzyıllardır kendi yetkisinde sayan patrikhaneler, özellikle Rum Patrikhanesi, tepki gösterdi.
• 1916 Ermeni Katolikosluk ve Patrikliği Nizamnamesi, 'devlet içinde devlet' eleştirileri ve Eçmiyazin'in etkisini kırma amacıyla çıkarıldı.
• Balkan Savaşları sonrası 1913-1914'te gündeme gelen mübadele fikri savaşın başlamasıyla sonuçsuz kaldı.

Mondros ve Millî Mücadele

• Rum Patrikhanesi Venizelos'un Megali İdea politikasıyla uyumlu davrandı, Rum okullarında Türkçeyi kaldırttı ve Ermeni Patrikhanesiyle Millî Mücadele aleyhine çalıştı.
• İngilizler patrikhane iş birliğini yerel destek, istihbarat, polis ve tercüman temini için kullandı; yeni asker ihtiyacı yoktu.
• Büyük Taarruz ve 11 Ekim 1922 Mudanya Mütarekesi ile bu iş birliği çözüldü.
• Papa Eftim Ankara'yı destekledi ve Türk Ortodoks Patrikhanesi'ni kurdu.

Lozan, mübadele ve azınlık kavramı

• Mübadele Sözleşmesi Lozan sürerken 30 Ocak 1923'te imzalandı; ölçüt dindi, Türkçe konuşan Karamanlı Ortodokslar da gönderildi.
• İstanbul Rumları ve Batı Trakya Müslümanları mübadele dışında kaldı; Gökçeada ve Bozcaada özel statü aldı.
• Azınlık kavramı hukuken ilk kez 1923 Lozan'da, din (gayrimüslim olmak) esasıyla tanımlandı; Kürtler ve Aleviler dışarıda kaldı.
• Hahambaşılık azınlık sayılmaya itiraz etti; Yahudi cemaati 1925'te Lozan'ın 42. maddesindeki ayrıcalıklardan vazgeçen ilk cemaat oldu.

Millet sistemi

Gayrimüslimlerin Rum, Ermeni ve Yahudi cemaatleri altında dinî önderleri aracılığıyla örgütlendiği klasik Osmanlı düzeni.

Cizye

Zimmî gayrimüslimlerin can, mal ve inanç güvenliği karşılığında ödediği baş vergisi.

Zimmet

Gayrimüslimlere koruma sağlayan, karşılığında kısıtlamalar getiren İslam hukuku anlayışı.

Berat ve pişkeş

Patrik ve hahambaşının padişah fermanıyla atanması ve göreve gelirken verdiği armağan ya da ödeme.

Millet nizamnamesi

Islahat Fermanı sonrası cemaat idarelerini düzenleyen iç yönetmelikler.

Bulgar Eksarhlığı

1870 fermanıyla kurulan, Rum Patrikhanesi'nden bağımsız Bulgar kilisesi.

Hukuk-ı Aile Kararnamesi

1917'de aile hukukunda birlik kurmayı hedefleyen düzenleme.

Megali İdea

Venizelos'un izlediği, Rum Patrikhanesi'nin de uyum gösterdiği Yunan birleşme ve genişleme politikası.

Mübadele

Türkiye'deki Rum Ortodoksların ve Yunanistan'daki Müslümanların din ölçütüyle zorunlu yer değiştirmesi.

Etabli

Mübadele dışı bırakılan, yerinde kalmasına izin verilen İstanbul Rumları ve Batı Trakya Müslümanları.

Azınlık

Hukuki statü olarak ilk kez Lozan'da, din esasına göre tanımlanan kavram.

• Azınlık kavramı Osmanlı millet sistemine ait değildir; nizamnameler azınlık statüsü vermemiştir, statü Lozan'la başlar.
• Klasik dönemde dinî liderlere verilen yetki dinî, eğitim ve bazı hukuki işlerle sınırlıydı; siyasi özerklik verilmedi.
• Tarihleri karıştırma: Eksarhlık 1870, Kilise ve Mektepler Kanunu 1910, Hukuk-ı Aile 1917, mübadele sözleşmesi 1923, Mudanya 1922.
• Protestan Nizamnamesi Kanun-ı Esasi'ye, diğer nizamnameler Islahat Fermanı'na dayanır.
• Yanlış şık sorularında kuralı tersine çeviren ifadeye bak: kısıtlamalar gayrimüslimlerin gelenekleriyle değil devletçe belirlenmiştir.