AUZEF Çevre Sorunları Çıkmış Sorular

Çevre Sorunları dersi; çevrenin türlerini, kentleşme ve sanayileşmenin doğa üzerindeki etkisini, hava, su ve toprak kirliliğini, enerji ve su kaynaklarını, afetleri ile ulusal ve uluslararası çevre politikalarını ele alır.

Çevre ve ekoloji temelleri

• Çevre niteliğine göre fiziksel ve toplumsal olarak ayrılır; fiziksel çevre doğal ve yapay çevreye bölünür.
• Mekâna göre sınıflandırmada yerel, bölgesel ve küresel çevre yer alır.
• Canlı (biyotik) çevreyi bitkiler ve bakteriler gibi organizmalar oluşturur; ırmak ve plato cansız çevredir.
• Çevre sorunlarının ortaya çıkışı ekolojinin gelişmesini sağlamıştır; terimi ilk kullanan Ernst Haeckel'dir.
• İklim; cadde yönünü, ekonomik faaliyetleri ve yapı malzemesi seçimini etkileyen doğal etkendir.
• Bitki örtüsü, insan etkinlikleriyle en çok değişen doğal kaynaktır; tüneller topoğrafyaya müdahaleye örnektir.

İnsan, yerleşme ve kentleşme

• Tarıma geçiş yerleşik hayatı başlatmış, nüfus ve doğa üzerindeki baskı artmıştır.
• İlk yerleşimlerde belirleyici etken su ve verimli topraktır; ilk kent devletleri Ortadoğu'da (Mezopotamya) ortaya çıkmıştır.
• Kent kirliliği Tunç Devri kentlerinde başlamıştır; Sümerlerde kent 'site', Yunanlarda 'polis' adını taşır.
• Sanayi Devrimi kırsal nüfusu kentlere çekmiş, kent nüfusu hızla artmıştır.
• Kentlerin işlevleri sanayi, ticaret, kültür, yönetim ve bankacılıktır; tarım kırsal faaliyettir.
• Plansız kentleşmede dere yatakları yapılaşır, taşkın ve seller can ve mal kaybı doğurur.
• 2019'un büyük mega kentleri: Tokyo, Delhi, Şanghay, Sao Paulo, Mexico City.

Coğrafi görüşler

• Determinizm çevrenin insan etkinliklerini belirlediğini savunur.
• Probabilizm doğanın yalnızca olanak sunduğunu, seçimin insana ait olduğunu söyler.
• David Harvey klasik dönem coğrafyacısı değildir; şehir araştırmaları 20. yüzyılın ürünüdür.
• Neolitik dönemde insan doğaya sıkı bağlı ve çekingen yaşamıştır; farklı yerleşim biçimleri bu dönemin bitişini izlemiştir.

Kirlilik türleri ve kaynaklar

• Hava kirliliği, kirleticilerin canlılara ve çevreye zarar verecek düzeye ulaşmasıdır.
• Toz, polen, kurum ve is gibi havada asılı zararlı parçacıklara partikül denir.
• Termik santraller kükürtdioksit, karbondioksit, azotoksit ve partikül verir; helyum yanma ürünü değildir.
• Su kirliliği, su niteliğini bozan madde ve enerji atıklarının suya bırakılmasıdır.
• Nüfus artışı ve sanayi etkinlikleri toprağı kirletir; denetimsiz sanayileşme ve nüfus artışı ekolojik dengeyi bozar.
• Fungisitler mantarlara karşı kullanılır; gübre toprağa eksilen besini tamamlar. Karbonlu gübre ticari tür değildir.
• Gelişmiş büyükşehirlerde ışık kirliliği öne çıkar.
• Ozon kuzeyde Haziran-Ağustos, güneyde Aralık-Şubat aylarında en yüksektir.

Su ve enerji kaynakları

• Türkiye'nin en geniş havzası Fırat-Dicle'dir; kullanılabilir suyun en büyük payı tarıma gider.
• Kişi başı yıllık su 10.000 m³ üzeri zenginlik sayılır; Türkiye'de yaklaşık 1430 m³ düşer.
• Su varlığı en az kıta Okyanusya, su bakımından en yoksul ülke İsrail olarak verilmiştir.
• Jeotermal, güneş, biyokütle ve rüzgâr yenilenebilirdir; doğalgaz ve nükleer enerji yenilenemez.
• Türkiye'de rüzgâr elektriği için dönüm noktası 2005'tir; nükleer santral Akkuyu'da yapılmaktadır.

Ekolojik planlama ve doğal afetler

• Ekolojik planlama ekosistem zararını azaltır; çevre dostu teknoloji ve doğa korumayı kapsar, yenilenemeyen enerjiyle bağdaşmaz.
• Doğal yapı çözümlemesi iklim, yer şekilleri, su ve bitki örtüsünü inceler; sosyal analiz nüfus gelişimi ve yoğunluğunu içerir.
• Tarım dışı arazi kullanımı ve aşırı otlatma çevreyi bozar; orman alanı artışı bozmaz.
• Kimyasal silah, ulaşım, sanayi ve maden kazaları teknolojik afettir.
• Şili depremi yaklaşık 3 dakika sürmüş, dünyanın en büyük altıncı depremi sayılmıştır; Dorian karaya ulaşan en güçlü Atlantik kasırgasıdır.
• BM, Pasifik ve Hint Okyanusu'nda erken uyarı sistemleri kurulmasına öncülük etmiştir; Türk Kızılayı afet yardımlarıyla uluslararası konuma ulaşmıştır.

Uluslararası çevre politikaları

• Çevre konferansları Bern'de 1913'te, Paris ve Londra'da 1923'te yapılmıştır; 1972 Stockholm ilk geniş çevre hakkı toplantısıdır.
• BM 1987'de sürdürülebilirlik kavramını tartışmaya açmış; Kyoto Protokolü sera gazı azaltımını hedefler.
• BM'nin 1994 Kahire konferansı Üreme Sağlığı, Hakları ve Cinsiyet Eşitliği temasını benimsemiş, 2019'da yeniden ele alınmıştır.
• Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu savaş sonrası kurulmuştur; Avrupa Çevre Ajansı Kopenhag'dadır.
• Avrupa Tek Senedi önleme ilkesini öne çıkarmıştır; AB'de kirleten öder ilkesi geçerli, bedeli topluluk karşılamaz.
• Çevre 2010: Geleceğimiz, Tercihimiz sloganı Altıncı Çevre Eylem Programı'na aittir; Beşinci Programda toprak kirliliği vurgulanmamıştır.
• Türkiye'de Çevre Müsteşarlığı 1978'de kurulmuş, kıyı yönetimi 4 Nisan 1990'da yasal düzenlemeye bağlanmıştır.

Partikül

Havada asılı kalan ve solunduğunda sağlığa zarar veren katı ya da sıvı küçük parçacıklar.

Ekoloji

Canlıların yaşadıkları çevreyle ilişkisini inceleyen bilim dalı.

Ekolojik planlama

İnsan etkinliklerinin ekosistemdeki olumsuz etkisini azaltarak sürdürülebilir denge kurmayı amaçlayan planlama.

Determinizm

Çevrenin insan etkinliklerini belirleyici olduğunu savunan kuram.

Probabilizm

Doğal ortamın zorunlu kılmadığını, yalnızca olanak sunduğunu savunan görüş.

Önleme ilkesi

Çevresel zarar doğmadan önce tedbir alınmasını esas alan AB ilkesi.

Kirleten öder ilkesi

Çevreye verilen zararın bedelini zarara yol açanın üstlenmesi.

Teknolojik afet

İnsan eliyle üretilen teknolojilerin yol açtığı kimyasal, ulaşım, sanayi ve maden kazaları.

Yenilenebilir enerji

Güneş, rüzgâr, jeotermal ve biyokütle gibi tükenmeyen kaynaklardan elde edilen enerji.

Işık kirliliği

Aşırı ve denetimsiz aydınlatmanın gece gökyüzünü ve ekolojik dengeyi etkilemesi.

Sürdürülebilirlik

1987'de BM Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu'nun tartışmaya açtığı kavram.

• Biyotik (bitki, bakteri) ile abiyotik (ırmak, plato) çevre ayrımına dikkat edilmeli.
• Yenilenebilir enerji sorularında doğalgaz ve nükleer enerji yenilenemez seçeneklerdir.
• Determinizm (çevre belirler) ile probabilizm (insan seçer) karıştırılmamalı.
• Çevreyi bozan faaliyet sorularında orman alanını artırmak bozucu değildir; tarım dışı kullanım ve aşırı otlatma bozucudur.
• Yıl ve yer sorularında ezber önemlidir: Stockholm 1972, Kahire 1994, Çevre Müsteşarlığı 1978, Kopenhag.