AUZEF Çevre Politikası ve Hukuku Çıkmış Sorular

Çevre Politikası ve Hukuku dersi; çevre düşüncesinin ve hareketlerinin gelişimini, çevre politikası ilke ve araçlarını, uluslararası sözleşmeleri ile Türkiye'deki hukuki ve kurumsal çevre yönetimini ele alır.

Ekolojik düşünce ve çevre hareketleri

• Ekolojinin kurucusu Alman biyolog Ernst Haeckel'dir; terimi 1866'da ilk kez kullanmıştır.
• Rachel Carson'ın Sessiz Bahar eseri pestisit kirliliğine dikkat çekmiş, radikal çevre hareketlerine katkı yapmıştır.
• Roma Kulübü'nün istemiyle hazırlanan 1972 tarihli rapor, kaynaklar sınırlı olduğundan büyümenin sonsuz sürmeyeceğini savunur.
• Neo-Malthusyen Paul Ehrlich nüfus artışını sorunun kaynağı sayar; ekolojik görüş Degrowth yaklaşımını benimser.
• Egemen Batı düşüncesi insanı üstün ve kaynakları sınırsız görür; teknolojinin sorunları çözeceği inancı ekolojik değil teknomerkezci yaklaşımdır.
• Çevre hareketi sınıfa dayalı değildir; 19. yüzyıl romantik derneklerinden farklı olarak WWF 20. yüzyılda kurulmuş, simgesi pandadır.

Çevre sorunları ve kirlilik türleri

• İklim değişikliği bugünün en büyük küresel sorunudur; ozon delinmesi, tropikal orman tahribi ve nükleer kazalar da küreseldir.
• Afrika'daki çölleşme bölgesel sayılır; Marmara müsilajı yerel değil bölgesel-ulusal ölçektedir.
• Minamata olayı cıva kaynaklı birikimli kirlenmeye örnektir; tanker kazaları açık deniz kirliliğinde en büyük paya sahiptir.
• Kanalizasyon suları biyolojik olarak ayrışır; ağır metaller, plastikler ve dayanıklı pestisitler ayrışmaz.
• Herbisid yabani otları öldürür; böceklere karşı insektisit, mantarlara karşı fungisit kullanılır.
• Elektronik atık ithali yoksulluk kirlenmesi örneğidir; Yeşil Devrim tarımda verim artışıdır.

Çevre politikası ilkeleri ve araçları

• Önleme ilkesi, sorun doğmadan tedbir almayı öngörür; kirleten öder ilkesi en son başvurulan ilkedir.
• Hizmette yerellik ilkesi hizmeti halka en yakın birime bırakarak yerel yönetimleri öne çıkarır.
• Onarıcı araçlar: tazminat, eski hale getirme, kirliliğin temizletilmesi, idari cezalar.
• Önleyici araçlar: ÇED ve işaretleme veya etiketleme yükümlülüğü.
• Çevre vergisi ekonomik araçtır; ÇED, bildirim yükümlülüğü ve tazminat hukuki araçlardır.
• Halk katılımı planlama, uygulama, denetim ve izleme aşamalarındadır; yargılamaya katılım öngörülmez.

Çevre hakkı ve anayasal düzenlemeler

• Çevre hakkı yaşam hakkının devamı sayılır ve üçüncü kuşak dayanışma haklarındandır.
• Sendika kurma hakkı ikinci kuşaktır; girişim özgürlüğü ile çevre hakkı arasında denge gerekir.
• 1982 Anayasası'nın 169. maddesi ormanların korunmasını düzenler; 2B alanları Orman Kanunu'nun 2. maddesinin B fıkrasına dayanır.
• Bolivya anayasası çevre hakkını ve devletin ödevlerini düzenleyen devletlerdendir.

Türkiye'de kurumsal yapı ve yetkiler

• İlk örgüt 1978'de Çevre Sorunları Müsteşarlığı'dır; 1991'de Çevre Bakanlığına dönüşmüştür; Ankara hava kirliliği bu süreci tetiklemiştir.
• Merkezi düzeyde politika ve denetimden Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı sorumludur; Sağlık Bakanlığı dolaylı sorumludur.
• Çevre Kanunu denetimi bakanlık, il özel idareleri ve belediyelere aittir; köy muhtarına denetim yetkisi verilmemiştir.
• 5393 sayılı Kanun belediyelere katı atık, atık su ve işyeri denetimi verir; otoban ve köprü yapımı merkezi idarededir.
• Yap-İşlet-Devret modeliyle hizmet devri en fazla 49 yıl sürer.
• Türkiye'de 1980 sonrası çevre hareketlerinin doğuşunda Bergama'da siyanürlü altın arama karşıtı köylü direnişi belirleyicidir.

Çevre Kanunu ve ceza hukuku

• 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun amacı sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınmadır.
• Kusursuz sorumluluk 28. maddede yer alır.
• 15. maddeye aykırılıkta idari para cezası ve faaliyetin durdurulması uygulanır.
• Su ve atıksu bedelleri üzerinden çevre katkı payı alınır.
• TCK'da çevreye karşı suçlar 181-184. maddelerdedir.
• ÇED, planlanan faaliyetin çevresel etkilerini inceleyen bilimsel ve hukuki çalışmadır.

Uluslararası çevre hukuku

• İlk çevre anlaşmaları su kalitesi alanındadır; Ren Nehri Sözleşmesi (1885) örnektir.
• İlk uluslararası çevre zirvesi 1972 Stockholm'dür.
• Trail Smelter davası kusursuz sorumluluğa geçişi başlatmıştır.
• MARPOL gemi kaynaklı deniz kirliliğini önler.
• İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi en çok tarafa sahip sözleşmedir.
• Türkiye Espoo Sözleşmesi'ne taraf değildir; ILO çevre değil çalışma konularıyla ilgilenir.

ÇED

Planlanan projenin çevreye etkilerini önceden belirleyip önlemleri saptayan önleyici çalışma.

Kirleten öder ilkesi

Kirliliğin maliyetini kirletene yükleyen, en son başvurulan ilke.

Önleme ilkesi

Zarar doğmadan tedbir alınmasını öngören ilke.

Hizmette yerellik

Hizmetin halka en yakın yönetimce yürütülmesini sağlayan subsidiarite ilkesi.

Kusursuz sorumluluk

Zarara yol açanın kusuru aranmadan sorumlu tutulması.

Onarıcı politika

Zarardan sonra devreye giren tazminat, temizletme ve ceza gibi araçlar.

Üçüncü kuşak haklar

Sağlıklı çevre, barış ve gelişme gibi dayanışma hakları.

Degrowth

Ekonomik büyümenin sınırlandırılmasını savunan küçülme yaklaşımı.

Herbisid

Yabani otları öldüren tarımsal kimyasal.

2B alanları

Orman niteliğini yitirmiş, Orman Kanunu'nun ilgili hükmüne dayanan araziler.

MARPOL

Gemilerden kaynaklanan deniz kirliliğini önleyen sözleşme.

• ÇED önleyici, tazminat onarıcı araçtır; çevre vergisi ekonomik, ÇED ve tazminat hukuki araçtır.
• Kirleten öder ilkesi ile önleme ilkesi sık karıştırılır; kirleten öder en sonda gelir.
• Doğrudan yetkili kurumlar bakanlık ve belediyelerdir; Sağlık Bakanlığı dolaylı rol oynar.
• Küresel, bölgesel ve yerel sorunları ölçeğe göre ayırt etmek gerekir.
• Hak kuşaklarında sendika ikinci, sağlıklı çevre üçüncü kuşaktır.