AUZEF Avrasya Jeopolitiği Çıkmış Sorular

Ders, jeopolitiğin temel kavramlarını, kuramcıların deniz ve kara hâkimiyeti yaklaşımlarını ve uluslararası sistem tasniflerini ele alır. Karadeniz, Türk Boğazları, Doğu Akdeniz ve Kızıldeniz çevresindeki güç ilişkileri ile Montrö rejimi öne çıkar.

Jeopolitik ve kuramcılar

• Jeopolitik, coğrafi etkenlerin siyaset ve devlet gücü üzerindeki etkisini inceler; fiziki sınırları belirlemek siyasi coğrafyanın alanıdır.
• Mackinder, dünyayı Heartland ve onu çevreleyen iç (kenar) hilal olarak ayırır; Türk Boğazları bu hilal üzerindeki kilit noktalardandır.
• Mahan, deniz hâkimiyeti kuramının kurucusudur; temel eseri Deniz Gücünün Tarih Üzerindeki Etkisi'dir.

Uluslararası sistem tasnifleri

• Holsti, sistemi beş türe ayırır: hiyerarşik, güç dengesi, gevşek iki kutuplu, sıkı iki kutuplu ve çok kutuplu.
• Kaplan'a göre Milletler Cemiyeti ve BM istikrar sağlayan mekanizmalardır; çıkar çatışmaları, güç mücadeleleri ve ayrılıkçı hareketler düzeni bozar.
• Gevşek iki kutuplu sistemde devletler iki blok etrafında kümelenir; bir bloğun askeri güçlenmesi istikrarı sarsar ve ikinci vuruş kapasitesi önem kazanır.
• Sıkı iki kutuplu sistemde bloklara girmeyen ya da evrensel nitelikli aktör bulunmaz.

Türk Boğazları rejimi

• 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi, Boğazların iki yakasındaki bölgelerin silahsızlandırılmasını öngörmüş ve Uluslararası Boğazlar Komisyonu'nu kurmuştur.
• 1936 Montrö Sözleşmesi, Komisyonu kaldırıp yetkilerini Türkiye'ye vermiş ve askersizleştirmeyi sona erdirmiştir.
• Ticaret gemileri barışta ve Türkiye'nin tarafsız kaldığı savaşlarda serbestçe geçer.
• Karadeniz'e kıyısı olmayan devletler (ABD gibi) savaş gemisi geçirmek için Türkiye'ye yaklaşık 2 hafta önceden bildirim yapar.
• İtalya ilk imzacılar arasında değildi; sözleşmeye 1938'de katıldı.

Karadeniz havzası

• Karadeniz kıyıdaşları: Türkiye, Rusya, Ukrayna, Romanya, Bulgaristan ve Gürcistan; Moldova'nın kıyısı yoktur.
• İmparatorlukların klasik stratejileri: Boğazları denetlemek, ticaret yollarını kontrol etmek, havzayı dış etkiye kapatmak. Petrol sahalarına el koyma 20. yüzyıl hedefidir.
• Gürcistan, ABD ve AB ile ilişkileri geliştirip bölgesel iş birliği ağlarına katılmayı hedefleyen Batı yanlısı bir politika izler.
• ABD ve NATO, Hazar'dan Balkanlar'a uzanan alanı Büyük (Geniş) Karadeniz Bölgesi olarak adlandırır.
• ABD, 11 Eylül sonrasında dondurulmuş ihtilafları araç yapmayı değil, Batı yanlısı rejimler lehine çözmeyi veya yönetmeyi hedeflemiştir.
• GUAM üyeleri içinde Karadeniz kıyısı olan tek ülke Ukrayna'dır.

Doğu Akdeniz ve Kızıldeniz

• GKRY-Mısır anlaşmasında esas alınan yöntem eşit uzaklık (ortay hat) ilkesidir; coğrafi üstünlük değildir.
• Türkiye, 1974'te Rodos'un güneyindeki sahada TPAO'ya petrol arama ruhsatı vererek kıta sahanlığı hakkını fiilen kullanmıştır.
• Mısır ve Türkiye, Doğu Akdeniz'de en uzun kıyı şeridine sahip ülkelerdir.
• Sevakin Adası Sudan topraklarındadır; Sudan 1956'da bağımsız olmuştur.
• Tiran Adası Kızıldeniz'de yer alır.

Sovyet düzeni ve Avrupa Birliği

• II. Dünya Savaşı sonrası Sovyet jeopolitik düzeni Doğu Avrupa ile sınırlı kalmamış, Üçüncü Dünya'ya yayılmaya çalışmıştır.
• Küba, Angola ve Etiyopya Sovyet etkisinin yayıldığı örneklerdir.
• İngiltere AB üyesiyken avroya geçmemiş, sterlini kullanmıştır; Almanya, Fransa, İtalya ve İspanya avro bölgesindedir.

Kutup bölgeleri

• Kuzey Kutbu çevresi kimi kaynaklarda Arktika adıyla geçer.
• Antarktika ise Güney Kutbu çevresini ifade eder.

Jeopolitik

Coğrafi etkenlerin siyaset ve devlet gücü üzerindeki etkisini inceleyen alandır.

Heartland

Mackinder'in kuramında dünya siyasetinin merkezi kara bölgesidir.

İç (kenar) hilal

Heartland'ı çevreleyen kuşaktır; Türk Boğazları bu kuşaktaki kilit noktalardandır.

Deniz hâkimiyeti kuramı

Mahan'ın deniz gücünün tarihteki belirleyici etkisini savunan yaklaşımıdır.

Montrö Sözleşmesi

1936'da Boğazlar rejimini düzenleyen, yetkiyi Türkiye'ye veren ve askersizleştirmeyi kaldıran sözleşmedir.

Lozan Boğazlar Sözleşmesi

1923'te Boğazlar çevresinin silahsızlandırılmasını ve uluslararası komisyonu öngören düzenlemedir.

Büyük Karadeniz Bölgesi

Hazar Havzası'ndan Balkanlar'a uzanan, ABD ve NATO'nun kullandığı geniş bölge adlandırmasıdır.

Dondurulmuş ihtilaflar

Karabağ, Güney Osetya, Abhazya ve Transdinyester gibi çözülmemiş bölgesel anlaşmazlıklardır.

Eşit uzaklık (ortay hat)

Deniz yetki alanlarını sınırlandırırken GKRY-Mısır anlaşmasında kullanılan ilkedir.

İkinci vuruş kapasitesi

İlk saldırıdan sonra karşılık verebilme gücüdür; gevşek iki kutuplu sistemde istikrar için önemlidir.

GUAM

Üyeleri arasında Karadeniz kıyısı olan tek ülke Ukrayna'dır.

• Lozan (1923) silahsızlaştırma ve komisyon getirir; Montrö (1936) ikisini de kaldırır. Bu iki sözleşme sık karıştırılır.
• Mackinder kara merkezli Heartland kuramıyla, Mahan deniz gücü kuramıyla anılır.
• Holsti beş sistem türünü sıralar; Kaplan'ın gevşek ve sıkı iki kutuplu sistem ayrımı ise ayrı bir sorudur.
• Eşit uzaklık ile coğrafi üstünlük yöntemini karıştırma; GKRY-Mısır anlaşması eşit uzaklığa dayanır.
• Karadeniz kıyıdaşlarını ezberle; Moldova kıyısız olduğu için soruda dışarıda bırakılan ülkedir.