AUZEF Din Psikolojisi Çıkmış Sorular

Din psikolojisi, dindarlığın bireyin ruhsal yaşamıyla ilişkisini bilimsel yöntemlerle ve yargılamadan betimleyerek inceler. Ders; psikoloji ekollerini, Freud ve Jung'un din görüşlerini, nesne ilişkilerini, dinî gelişimi, ruh sağlığını, mistisizmi ve manevi danışmanlığı kapsar.

Psikoloji ve din psikolojisinin temelleri

• Psikoloji sözcüğü Yunanca psyche (ruh, zihin) ile logos (bilim) kelimelerinden gelir; Arapçadaki karşılığı ilmü'n-nefstir.
• Psikoloji 1879'da Wundt ile spekülasyonu bırakıp deney, ölçüm ve laboratuvar gözlemine geçerek bağımsız bilim olmuştur.
• Din psikolojisi betimleyicidir; olması gerekeni söylemez, hangi dinin doğru olduğunu belirlemez.
• Hak ya da batıl gibi değer yargısı içeren hipotezler test edilemez, araştırma konusu olamaz.
• Dinî toplulukların toplumsal değişimi din sosyolojisine, mistik yaşantıların gerçekliği ise aşkın alana girer.
• Dinî ve manevi etkilerin incelenmesinin bir gerekçesi, dindar danışanlara etkili yardım için dinin tanınması gerektiğinin fark edilmesidir.

Yöntem, hipotez ve anket

• Temel ölçüt, geçerlik ve güvenirliği sağlayan bilimsel yöntemin izlenmesidir.
• Hipotez henüz doğrulanmamış iddiadır; kuram ise olguları açıklayan sistematik çerçevedir.
• Anket nicel, mülakat çoğunlukla nitel yöntemdir; din ve ruh sağlığı araştırmalarında ikisi birlikte kullanılır.
• Anketin yararları: geniş kitleye ulaşma, çok soru sorma, düşük maliyet. Eğitimsiz geliştirilebilmesi yarar değildir.
• Güvenilir yanıt için kimlik gizli tutulur; kimlik bildirme zorunluluğu yanlıştır.

Psikoloji ekolleri ve öğrenme

• Davranışçılık bilinç olaylarının incelenmesine karşı çıkmış, gözlenebilir davranışla yetinmiştir; yapısalcılık bilinci öğelerine ayırmıştır.
• Klasik koşullanma Pavlov ile anılır; edimsel koşullanma Skinner ile anılır.
• Koşulsuz uyarıcı öğrenmeden tepki doğurur; tavşan ve yüksek ses örneğinde ses koşulsuz, tavşan koşullu uyarıcıdır.
• Köpekten kaçma gibi sonuçlarla pekiştirilen etkin davranış edimsel koşullanmadır.
• Hümanistik psikoloji özgür iradeyi ve kendini gerçekleştirmeyi öne çıkaran üçüncü güçtür; temsilcileri Maslow, Rogers, Fromm, Frankl, Allport.
• Transpersonel psikoloji maneviyatı ve mistik yaşantıları inceler.

Freud ve psikanaliz

• İd doğuştan, bilinç dışı ve dürtüseldir, haz ilkesine uyar; ego gerçekliğe, süperego ahlaka göre işler.
• Freud dini bilinç dışının yansıması, çocuksu korunma isteğinden doğan yanılsama ve nevroz sayar.
• Bir Yanılsamanın Geleceği 1927'de yayımlanmıştır.
• Totem ve Tabu'ya göre din önce totemcilik, sonra çok tanrıcılık, en sonunda tek tanrıcılık biçiminde evrilmiştir.
• Tanrı inancının kökeni fallik dönemdeki Oidipus kompleksidir; Tanrı yüceltilmiş baba yansımasıdır.
• Freud dine bağlanmanın ruh sağlığını koruyacağını savunmaz.

Jung ve nesne ilişkileri

• Jung dine olumlu bakar, dinî sembolleri ruh sağlığı ve bireyleşme için önemli sayar.
• Jung görüşlerini yalnız hastalara değil mitoloji, dinler tarihi, simya ve antropolojiye de dayandırır.
• Kolektif bilinçdışı, insanlığın ortak psişik mirasıdır ve Jung'un en büyük katkısı sayılır.
• Anima erkekteki dişil yöndür; kadındaki eril yön animustur.
• Bireyleşme bilinç ile bilinç dışının bütünleşmesidir; bireyselleşme (bireycilik) ile aynı değildir.
• Nesne ilişkileri (Klein, Winnicott, Fairbairn) babadan çok anneyi, 0-2 yaşı öne çıkarır; yeterli ilgi güven ve sağlıklı bağlanma sağlar.
• Winnicott geçiş nesnesi kavramını geliştirmiştir.

Dinî gelişim, yönelim ve başa çıkma

• Dinî gelişimin temelleri çocukluk ve ergenlikte atılır; yetişkinlik tek önemli dönem değildir.
• Ergenlikte soyut düşünme başlar, kişi sorgular ve şüphe eder; sorgusuz itaat çocukluk özelliğidir.
• Dinî şüphe olgunlaşmanın parçası olabilir; güçlü imanlı da şüphe yaşayabilir.
• Allport'a göre dışsal yönelimli kişi dini araç olarak kullanır, içsel yönelimli kişi dini amaç sayar.
• Dinî başa çıkma (Pargament) krizde dinî değerlere sığınmaktır; olumlu ve olumsuz biçimi vardır.
• Ani dinî uyanış çoğunlukla ağır bir krizin ardından gelir.
• Piaget'ye göre sembolik düşünce işlem öncesi dönemde ortaya çıkar.

Ruh sağlığı ve dindarlık

• Araştırmalar dindarlıkla ruh sağlığı arasında olumlu korelasyon bulur; içsel dindarlık düşük kaygı ve depresyonla ilişkilidir.
• Sosyalleşme, iyimserlik, mutluluk ve yaşam memnuniyeti ruh sağlığı belirtisidir; meslek tercihi değildir.
• İnançsızlığın toplumsal nedenleri arasında ailenin dinden uzak olması ve dindarlara tepki vardır.
• Dinin anlamsız olduğu düşüncesi bireysel, zihinsel bir gerekçedir.
• Nöroteoloji dinî davranışın beyin ve genetik temellerini inceler.
• Türkiye'de alan gelişmekte olsa da Batı'nın önüne geçmemiştir.

Mistisizm, tasavvuf ve manevi danışmanlık

• Mistik sözcüğü Yunanca mysterion (gizem, sır) kaynaklıdır.
• James'e göre mistik yaşantının dört niteliği: anlatılamazlık, sezgisellik, geçicilik, edilgenlik.
• Tasavvufun temel hedefi nefsi arındırmak ve terbiye etmektir; nefs-i emmare kötülüğü emreden benliktir.
• İslam düşüncesinde yaratılıştan gelen yapıyı anlatan kavramlar ruh, kalp, nefs ve akıldır.
• Kindi üzüntüden kurtulma yollarını yazmış, Razi psikosomatik etkiye dikkat çekmiştir.
• Pastoral psikoloji dinî değerlerden yararlanarak ruh sağlığını korumayı ve geliştirmeyi amaçlar.
• Manevi danışmanda empati beklenir; hizmeti doktorlar değil uzman din görevlileri verir.
• MYK 2019'da manevi danışmanlığı meslek olarak kabul etmiştir.

Geçiş nesnesi

Çocuğun anneden ayrılırken sığındığı oyuncak veya battaniye gibi nesne; Winnicott'a aittir.

Kolektif bilinçdışı

Atalardan devralınan, tüm insanlığa ait ortak psişik birikim; Jung'a aittir.

Bireyleşme

Bilinç ve bilinç dışının bütünleşerek kendilik bütünlüğüne ulaşılması.

Dışsal dinî yönelim

Dinin statü, güvenlik ya da çıkar için araç olarak kullanılması (Allport).

İçsel dinî yönelim

Dinin başlı başına en yüce amaç ve yaşam görüşü olarak benimsenmesi.

Dinî başa çıkma

Stres ve travmada inanç ve duadan destek alma; olumlu ve olumsuz biçimi vardır.

Sönme

Koşullu uyarıcı pekiştirilmeyince koşullu tepkinin zamanla kaybolması.

Ayırt etme

Uyarıcılar arasındaki farkı algılayıp yalnız birine tepki verme.

Nöroteoloji

Beyin bilimleri ile ilahiyatın kesiştiği, dinî yaşantının biyolojik temelini araştıran alan.

Nefs

Tasavvufta terbiye edilmesi gereken, kötülüğü emreden benlik.

Pastoral psikoloji

Ruh sağlığını dinî değerlerden yararlanarak koruma ve geliştirme alanı.

Maslow ihtiyaç basamakları

Fizyolojik (taban), güvenlik, ait olma, saygınlık, kendini gerçekleştirme; anlam ayrı basamak değildir.

• Freud ve Jung sık karıştırılır: yanılsama, nevroz, fallik dönem Freud'a; kolektif bilinçdışı, anima, bireyleşme Jung'a aittir.
• Hümanist listelerde Freud ve William James yer almaz; Maslow, Rogers, Fromm, Frankl, Allport yer alır.
• Hak ya da batıl, dinin doğruluğu gibi değer yargılı ifadeler din psikolojisinin konusu değildir; normatif olmak ilke dışıdır.
• Anketle ilgili yanlış seçenekte genellikle kimlik bildirme zorunluluğu ya da eğitimsiz hazırlama geçer.
• Klasik koşullanma (Pavlov, istemsiz tepki) ile edimsel koşullanma (Skinner, sonuçla pekişen davranış) ayrılmalıdır.