AUZEF Erken Çocukluk Döneminde Dil Edinimi Çıkmış Sorular

Ders, çocuğun ana dilini nasıl edindiğini; dil edinim kuramlarını, dil öncesi ve ilk dil dönemlerini, sözcük ve ses edinimini, çift dilliliği, ikinci dil edinimini ve okumayı ele alır. Dilbilim alt alanları (ses, söz dizimi, anlam bilimi) ve dilin beyindeki dayanakları da konuya dahildir.

Kuramsal yaklaşımlar

• Davranışçılık (Skinner): dil taklit, tekrar, pekiştirme ve koşullanmayla kazanılır; çevre belirleyicidir.
• Doğuştancılık (Chomsky): çocuk, Evrensel Dil Bilgisi ilkelerini taşıyan doğuştan bir düzenekle (LAD) doğar.
• Doğuştan gelen şey belirli bir dilin kuralları değil, dil edinebilme kapasitesidir.
• Vygotsky: dil gelişimini sosyal etkileşim ve kültürel bağlam belirler; yakınsal gelişim alanı merkezidir.
• Biyolojik donanım gereklidir ama yetmez; çevreden dil girdisi de şarttır.

Dilin özellikleri ve dil bilim alanları

• Dil insana özgü, doğuştan gelen ve evrensel bir olgudur.
• Dil üretkendir: sınırlı kuralla sonsuz sayıda cümle kurulur; bu yalnızca sanatta değil gündelik konuşmada da geçerlidir.
• Öz yineleme, öbeklerin ve cümlelerin iç içe yerleşebilmesini sağlar.
• Söz dizimi cümledeki dizilişi, biçim bilim ek ve çekimi inceler; ikisinin kesişimi morfosentakstır.
• Ses bilimi fizyolojik, nörolojik ve psikolojik yönlerle bağlantılıdır; cümle kurma onun alanı dışındadır.
• Dil bilgisel doğruluk söz dizimi kurallarına uymakla sağlanır, anlamlı olmak şart değildir.

Dil öncesi ve erken dönem gelişimi

• Bebekler dil öğrenmeye biyolojik olarak hazır doğar; doğuştan olan dinleme ve algılama becerisidir, konuşma değil.
• İlk yılın sonunda bebek kendi dilinin sözcüklerini fark etmeye başlar.
• Babıldama evresinde pa-pa, ma-ma gibi tekrarlı heceler üretilir; ünlüye benzer sesler ilk aylarda çıkar.
• Holofrastik dönemde (yaklaşık 12-18 ay) tek sözcük bir cümle yerine geçer.
• Telegrafik konuşmada (yaklaşık 18-24 ay) yalnızca anlamlı sözcükler art arda dizilir, ekler yoktur.
• 60-72 aylık çocuk karmaşık cümle kurar, yaşantısını anlatır ve kuralları büyük ölçüde uygular.

Ses, sözcük ve anlam edinimi

• Genizsi sesler (/m/, /n/) akıcı seslerden (/l/, /r/) önce edinilir.
• İlk sözcükler somut adlardır: önemli kişiler, hayvanlar, yiyecekler, oyuncaklar.
• Nelson: adı ağırlıklı kullanan çocuklar göndergesel, toplumsal ifadelere ağırlık verenler anlatımsal öğrenicidir.
• Çocuklar yapmak, almak, gitmek gibi geniş fiilleri, henüz özel sözcükleri bilmedikleri için kullanır.
• Sözcük, anlamlı bağlamlarda sık karşılaşıldıkça kolay öğrenilir.
• Leech anlam türleri arasında kavramsal, çağrışımsal ve tematik anlam bulunur.
• Okul döneminde dağarcık hızla genişler; çocuk sözcüğü harf, sembol ve eklere ayırarak da görür.

Beyin ve genetik temeller

• Broca alanı dil üretimi, dil bilgisi yapısı ve konuşma organlarının hareket planlamasıyla ilgilidir.
• Genel bedensel hareketlerden sorumlu bölge motor korteksdir, Broca alanı değildir.
• Wernicke alanı arka konuşma korteksi olarak anılır.
• FOXP2 dil ve konuşma gelişimiyle ilişkilendirilen gendir.
• Kritik Dönem Hipotezi: erken yıllar ilk dil için çok önemlidir; sonradan ikinci dil öğrenilir ama ana dil konuşuru sesletimi genellikle kazanılamaz.

Çift dillilik

• Eş zamanlı çift dillilikte iki dil doğumdan veya ilk üç yaştan itibaren birlikte edinilir.
• Ardışık çift dillilikte ikinci dile birinci dilden sonra, genellikle üç yaşından sonra başlanır.
• Dil değişimi, iki dil arasında bazen farkında olmadan, bazen bilerek geçiştir.
• Baskın dili çevresel etkenler belirler: aile, bakıcılar, akranlar, okul; yaş tek başına etken sayılmaz.
• Erken yaşta çocuk ikinci dili yetişkinden hızlı ve doğal sesletimle edinir, ama herkes ana dil düzeyine ulaşmaz.
• İki dillilik kültürler arası iletişimi ve ekonomik iş birliğini kolaylaştırır.

İkinci dil edinimi

• Dilsel girdi, öğrenenin hedef dille karşılaştığı bütün dilsel malzemedir.
• Edinimi oluşturan öğeler: girdi, öğrenci işlemlemesi, çıktı ve bireysel farklılıklar.
• Durumsal etmenler, edinimin doğal ortamda mı sınıfta mı gerçekleştiğini anlatır.
• Ara dil, öğrencinin hedef dilden ayrı, kendine özgü dilsel sistemidir.
• Selinker'a göre ara dili dil aktarımı, öğrenme ve iletişim stratejileri ile aşırı genelleme etkiler; dil değişimi bunlar arasında değildir.
• İkinci dil öğretiminin bilinen en eski örnekleri Sümerlere dayanır.

Okuma

• Metin merkezli model aşağıdan yukarıya işler: harf ve hece, sonra sözcük ve cümle.
• Okur kaynaklı model ön bilgi ve tahminle yukarıdan aşağıya ilerler.
• Metinler betimsel, açıklayıcı, anlatısal, kanıtlayıcı ve ikna edici olarak ayrılır; reklam ikna edici metindir.
• Gözden geçirerek okumada amaç, konuyu ayrıntıya girmeden genel çizgileriyle kavramaktır.
• Okuma amaçları, okuma sürecinin genel biçimini belirler.
• Sesli okumada görülen yazı karakterleri seslendirilir.

Aşırı genelleme / aşırı uzatma

Çocuğun bir sözcüğü kapsamı dışındaki benzer nesneler için de kullanması, örneğin yuvarlak her şeye top demesi.

Aşırı sınırlama

Sözcüğün yalnızca tek bir örneğe uygulanması; aşırı genellemenin karşıtıdır.

Dil Edinim Aygıtı (LAD)

Chomsky'ye göre çocuğa dil bilgisi kurallarını çıkarma imkânı veren doğuştan düzenek.

Holofrastik dönem

Tek sözcüğün bütün bir cümlenin anlamını taşıdığı, yaklaşık 12-18. aylardaki evre.

Telegrafik konuşma

Ek ve işlev sözcüklerinin atlanıp yalnızca anlamlı sözcüklerin dizildiği söyleyiş.

Kavramsal anlam

Sözcüğün gönderme yaptığı nesne, olay ve ilişkilerle kurduğu doğrudan anlam.

Çağrışımsal anlam

Kişiden kişiye değişen duygusal ve kültürel yan anlamlar.

Dil değişimi (code-switching)

İki dilli kişinin konuşurken bir dilden ötekine geçmesi.

Dilsel girdi

Dil edinenin maruz kaldığı bütün dilsel malzeme.

Ara dil

İkinci dil öğrenenin hedef dile yaklaşırken geliştirdiği ayrı dilsel sistem.

Evrensel Dil Bilgisi

Dillerin ortak temel ilkeleri paylaştığı, parametrelerin dilden dile değiştiği görüşü.

Morfosentaks

Biçim bilimi ile söz diziminin kesiştiği inceleme alanı.

• Davranışçılık (Skinner, çevre ve pekiştirme) ile doğuştancılık (Chomsky, LAD) sık karşı karşıya getirilir; bireyin öğrenmeyi belirlemesi doğuştancı ve bilişsel görüşe aittir.
• Ünlüye benzer sesler çıkarmak 60-72 aylık dönemin değil, dil öncesi dönemin özelliğidir.
• Bebeğin doğuştan getirdiği şey dinleme ve algılama yeteneğidir; konuşma ve sözcük üretimi sonradan gelişir.
• Dil edinimi (doğal, bilinçsiz) ile dil öğrenimi (bilinçli, planlı, okulda) birbirine karıştırılmamalıdır; dil değişimi ile ara dil de farklı kavramlardır.
• Sorularda 'yanlıştır', 'yer almaz', 'söylenemez' gibi olumsuz kökler sık geçer; seçenekler bu yönde dikkatle okunmalıdır.