AUZEF Erken Müdahale Programları ve Gelişimsel Destek Çıkmış Sorular

Ders, risk altındaki ve gelişimsel gerilik riski taşıyan çocuklara yönelik erken müdahale programlarını, ev ziyaretlerini, tanı ve değerlendirme araçlarını ve risk etmenlerini ele alır. Dünyada ve Türkiye'de uygulanan başlıca programlar ile bunların hedef kitleleri öne çıkar.

ABD kaynaklı programlar

• Head Start ABD'de en uzun süredir yürüyen geniş kapsamlı programdır; 1965'te başlamış, ikinci en eski federal programı Chicago Çocuk-Ebeveyn Merkezi (1967) izlemiştir.
• Erken Head Start hamilelikten 3 yaşa kadar olanları kapsar; 3-5 yaş için standart Head Start uygulanır.
• Head Start'ta ebeveynlere okuma yazma eğitimi sosyal hizmetler basamağında verilir.
• Carolina Abecedarian gelişimsel gerilik ve okul başarısızlığı riski taşıyan dezavantajlı çocukları hedefler.
• High/Scope Perry (1971) Piaget'ye dayanır, etkin öğrenmeyle bilişsel gelişimi destekler; öğretmen etkin roldedir.
• Houston Ebeveyn-Çocuk Gelişim Merkezi 1-3 yaş çocuklarını ve ebeveynlerini kapsar; Yale programı Bank Street yaklaşımından etkilenmiştir.
• İlk ABD programları dil gelişimi alanına yönelik tasarlanmıştır.

Ev merkezli ve ebeveyn odaklı programlar

• Hemşire-Aile Ortaklığı: eğitimli hemşireler ilk kez anne olacak dezavantajlı kadınları gebelikten çocuğun 2 yaşına dek evde ziyaret eder.
• HIPPY ağırlıklı ev merkezlidir, okul öncesi çocukları hedefler; kurum merkezli grup toplantılarına ebeveynler katılır.
• HIPPY ebeveyne hikâye ve etkinlik kitapları ile şekiller verir; öz düzenleme sosyal duygusal alanda işlenir.
• Reach Out and Read (Uzan ve Oku) çocuk hekimleriyle yürür; kitap okuma bebeklikte başlar, amaç erken dil becerileridir.
• Syracuse programı düşük gelirli ailelere uzun süreli destek verir; çocuklarda prososyal davranışlar artmıştır.
• Küçük Adımlar Avustralya kökenlidir; doğal ortamda gözlem ve Gelişim Becerileri Envanteri esastır, yapılandırılmış ortam gerekmez.

Türkiye'deki programlar

• İlk resmî Okul Öncesi Eğitim Programı 1994'te uygulanmış, sonra 2002, 2006 ve 2013'te güncellenmiştir.
• AÇEP, Boğaziçi'nin Erken Destek Araştırma Projesi'ne dayanır ve 60-72 aylık çocukları ile annelerini kapsar.
• Anne Destek Programı sağlık, beslenme, iletişim, disiplin gibi konuları işler; Zihinsel Destek Programı eşleştirme, sınıflama, sıralama gibi bilişsel becerilere odaklanır.
• Baba Destek Programı Türkiye'de babalara yönelik ilk programdır.
• ETEÇOM'un yetkisi Anadolu Üniversitesi'ndedir; ebeveyn koçluğu ve bireysel çocuk-ebeveyn oturumları içerir, özel materyal seti yoktur.
• ÜYEP 5-8. sınıf üstün yetenekli öğrencilere hizmet verir; BİLSEM programları performansa göre esnek ve üst düzey düşünmeyi hedefler.

Otizm, dil ve sosyal duygusal programlar

• Floortime (DIR) çocuğun ilgisini izleyen, çift yönlü iletişimi hedefleyen esnek bir programdır; günde 5 seans önerilir ve yapılandırılmış mekân gerekmez.
• OÇİDEP Uygulamalı Davranış Analizi'ne dayanır; taklit, alıcı dil, ortak dikkat ve oyun becerilerine odaklanır.
• Sözel yönergeleri anlamayan, işitme sorunu olmayan çocuk için alıcı dil odaklı program uygundur.
• 3 yaşında konuşma-anlama geriliği olan çocuk için İletişim-Dil Gelişim Destekli program seçilir.
• İnanılmaz Yıllar sosyal duygusal gelişimi hedefler; Başarıya Giden İlk Adım tarama ve sınıf müdahalesi modüllerinden oluşur, taramada öğretmenler belirleyicidir.
• Kaplumbağa Tekniği öfke anında sakinleşmeyi öğretir ve kukla kullanılır.
• Cinsel istismarı önleme programları iyi ve kötü dokunuş ayrımını öğretir.

Ev ziyaretleri

• Etkili ziyaret güvene dayalı, çift yönlü ilişkiye dayanır; tek yönlü bilgi akışı verimsizdir.
• Uzman empatik dinleme yapar ve sürdürülebilirlik için evdeki malzemelerden yararlanır.
• Süreç ilkesi: ziyaretler yenidoğan döneminde (ilk 4 hafta) başlar ve yıllarca sürer.
• Türkiye'de ev ziyaretlerinden yararlanma Batı ülkelerine göre daha geç başlamıştır.

Risk etmenleri

• Çalıştırılan, suça sürüklenen ve göç etmek zorunda kalan çocuklar risk altındaki çocuklardır.
• Fenilketonüri, Galaktozemi ve Rett Sendromu tek gen bozukluklarıdır ve zihinsel geriliğe yol açabilir.
• Fenilketonüri çekiniktir; hastalık için anne ve babanın ikisinin de taşıyıcı olması gerekir.
• Turner Sendromu (X0) yalnızca kızlarda görülen kromozomal bozukluktur.
• Doğum ağırlığı: 2500 g altı düşük, 1500 g altı çok düşük, 1000 g altı aşırı düşük.
• Düşük sosyoekonomik düzeyde çoğunlukla güvensiz bağlanma görülür; ileri baba yaşı otizm riskini artırır.
• UNICEF 2019: 5 yaş altı ölümlerin yaklaşık yarısında neden yetersiz beslenmedir.

Tanı, değerlendirme ve gözlem

• Erken müdahale ihtiyacı olan çocukları saptamak için ilk gerekli olan gelişimsel tarama sistemidir.
• Bütünlük ilkesi tanılamada tüm gelişim alanlarının birlikte ele alınmasıdır.
• Formal değerlendirme sayısal sonuç, informal değerlendirme sözel ve betimleyici veri verir; Oyun Davranış Gözlem Formu informaldir.
• Porteus Labirentleri 12 labirentten oluşur ve IQ verir; AGTE ve Denver II tarama araçlarıdır.
• Üstün zekâ için alt sınır bu kaynakta 120 puandır.
• BAHP en az 6 ayda bir gözden geçirilir; tıbbi ve gelişimsel değerlendirme için azami süre 45 gündür.
• Görüşmede açık uçlu sorular kullanılır, çeldirici sorulardan kaçınılır; aynalı cam arkasından izleme katılımcı olmayan gözlemdir.

Erken müdahale

Risk altındaki veya gelişimsel gerilik gösteren çocuklara ve ailelerine mümkün olan en erken dönemde sunulan destek hizmetleridir.

Mezosistem

Bronfenbrenner'e göre çocuğun içinde yer aldığı mikrosistemler, örneğin aile ve okul, arasındaki ilişkilerdir.

Kronosistem

Zaman boyutudur; yaşam olaylarının ve dönemin tarihsel koşullarının gelişime etkisini kapsar.

BAHP

Bireyselleştirilmiş Aile Hizmet Planı; çocuk ve ailenin değişen ihtiyaçlarına göre en az 6 ayda bir güncellenen belgedir.

Zaman örneklemesi

Davranışların belirli zaman aralıklarında kaydedilerek çocuğun bir ortamda ne kadar vakit geçirdiğinin saptandığı gözlem tekniğidir.

Alıcı dil

Söylenenleri anlama ve yönergeleri yerine getirme becerisidir.

Risk altındaki çocuklar

Biyolojik engelleri olmasa da olumsuz çevre koşulları gelişimlerini tehdit eden çocuklardır.

Prososyal davranış

Yardımlaşma, paylaşma ve empati gibi toplum yanlısı davranışlardır.

Formal ve informal değerlendirme

Formal standart testlerle sayısal, informal gözlem ve görüşmeyle sözel sonuç verir.

Kaplumbağa Tekniği

Çocuğun öfkelendiğinde kabuğuna çekilir gibi sakinleşmesini öğreten yöntemdir.

• Head Start (1965) ile CPC (1967) sırasını karıştırma; Erken Head Start 0-3 yaşı, standart Head Start 3-5 yaşı kapsar.
• Zihinsel Destek Programı bilişsel kavramları, Anne Destek Programı sağlık-beslenme-iletişimi işler; sağlıklı beslenme zihinsel programda yoktur.
• Floortime ve Küçük Adımlar yapılandırılmış ortam istemez; doğal ortam esastır.
• Ev ziyaretinde tek yönlü bilgi akışı ve sürekli uzman materyali yanlıştır; çift yönlü ilişki doğrudur.
• Zekâ puanı veren araç Porteus'tur; Denver II ve AGTE tarama aracıdır.