AUZEF Fonetik ve Diksiyon Çıkmış Sorular

Fonetik ve Diksiyon dersi; solunum, ses oluşumu ve ses bölgeleri, Türkçedeki ünlüler, vurgu, ulama, tonlama, duraklama, anlatım bozuklukları, etkili ve güzel konuşma ilkeleri ile beden dilini ve spikerlik uygulamalarını kapsar.

Solunum ve ses oluşumu

• Soluk alma sessiz yapılır; gürültülü soluk alma kurallara aykırıdır.
• Ses, akciğerden gelen havanın ses tellerini titretmesiyle oluşur ve tınılayıcı boşluklarda güçlenir.
• Takma diş, damak yarığı ve ses organını yöneten sinirlerdeki yetersizlik sağlıklı sesi engeller; bilinçli solunum engellemez.
• Diyafram solunumunda hava uzun yol kat eder, akciğerde daha çok hava depolanır; ancak kas fazla zorlanmamalıdır.
• Yalnız akciğerin üst bölümüne dayanan (göğüs, köprücük, kaburga) solunum tavsiye edilmez; çabuk yorar, kekemelik ve bocalama doğurabilir.

Ses bölgeleri ve ses kusurları

• Tiz bölge (kafa sesi): gırtlağın ön kısmında oluşur, tel gergindir, baş yukarıdadır, yorucudur.
• Orta bölge: yumuşak ve rahat ses için en elverişli, ideal bölgedir; ses yüzün ön kısmından (maske) çıkar.
• Pes bölge (göğüs sesi): az soluk harcanır, gırtlak zorlanmaz; tekdüzeliğe yol açtığı için pek önerilmez.
• Boğaz sesi tellere zarar verip kısılmaya yol açar; burun boşluğunda tınlayan hımhım ses burun sesidir.
• Gevşeklik kusuru boğumlama tembelliğinden doğar; özellikle çene tembelliği belirgindir ve sözcükler anlaşılmaz.

Türkçenin ünlüleri

• Normal (kalın) a öz Türkçedir; dil az yükselir, dudaklar kıpırdamaz, çene açık kalır.
• İnce a (â) daha önde çıkar, dudaklar yanlara gerilir ve yabancı kökenli sözcüklerle girmiştir.
• Uzun i, normal i gibidir ama yarım ses kadar uzatılır; yabancı sözcüklerle girmiştir.
• Kapalı e (é), açık e'den daha önde çıkar; çeneler hafif sıkılı olduğundan ağız daha kapalı durur.
• Kalın ünlü a; ince ünlü i; düz ünlü a; dar ünlü ı; geniş ünlüler a, e, o, ö'dür.

Vurgu, ulama ve ğ sesi

• Vurgu konuşma diliyle ilgilidir; anlamın kavranmasını kolaylaştırır, yazıya duygu aktarmaz.
• Türkçede sözcük vurgusu genellikle son hecededir; ilk hece vurgusu yanlıştır.
• Ulama: ünsüzle biten sözcükten sonra ünlüyle başlayan sözcük gelince sesler birleştirilir (en az, e-naz).
• Araya virgül girerse ulama yapılmaz.
• Hece sonundaki ğ, kendinden önceki ünlüyü bir değer uzatır.

Tonlama, susku ve duraklama

• Tonlama konuşmanın doğru ve güzel olmasına yardım eder, engel olmaz.
• Susku bilinçli yapılan duraklamadır; bilinçsiz kısa susmalar değildir.
• Paragraf değiştirirken durulur.
• Cümle bitiminde yapılan duraklama kısa değil, daha uzundur.
• Duygusal anlatımda çoğunlukla ünlem ve duygu yüklü cümleler kullanılır, bildirme cümleleri değil.

Anlatım bozuklukları ve yazım

• Deyim ve atasözlerinin kalıbı değiştirilirse anlatım bozulur; deyim anlamı dışında kullanılmamalıdır.
• Öznenin eksik ya da uyumsuz olması anlatım bozukluğudur.
• Ortak yüklemin tüm öğelere uymaması (yüklem eksikliği) bozukluk yaratır.
• Birçok bitişik yazılır; bir çok yanlıştır.
• Çoğu zaten çokluk bildirdiğinden çoğu çalışanlar demek yanlıştır; doğrusu çoğu çalışan.
• Hakim ile hâkim ayrımı anlam bakımından önemlidir.

Etkili ve güzel konuşma

• Konuşma, düşünme ve karşılaştırma yeteneklerinin sesler yoluyla dışa vurulmasıdır.
• Özgüven konuşmayı bozmaz, olumlu etkendir.
• Başarılı konuşmada somut anlatım gerekir; konuşmanın tamamı kâğıttan okunmaz.
• Kâğıttan konuşmada dinleyiciyle göz teması sürdürülmeli, uzun kopukluk olmamalı.
• Gerçek ve içten övgüye başvurulabilir; dedikodu güzel konuşma ilkesi değildir.
• Konuşma ne çok kısa ne çok uzun olmalıdır.

Beden dili ve spikerlik

• Açık el içtenlik, güven, uzlaşma ve ikna mesajı verir.
• İğrenmede beden geriye, istek ve merakta öne gider.
• Spiker tarihi duyururken dikkatli olmalı, emin değilse danışmalıdır.
• Spiker yayın katından ayrılacaksa nereye gittiğini yayın şefine, teknisyene ve diğer spikerlere söylemelidir.
• Haberleri haber merkezi okuyorsa bile spiker hazırda beklemelidir.
• Televizyon stüdyosunun yapay ortamı konuğu genellikle gerer.

Ses

Akciğerden çıkan havanın ses tellerini titretmesi ve titreşimin tınılayıcı boşluklarda güçlenmesiyle oluşan sonuç.

Konuşma

Düşünme ve karşılaştırma yeteneklerinin sesler aracılığıyla dışarı yansıtılması.

Diyafram solunumu

Diyaframın inip çıkmasıyla yapılan, uzun süre soluk almadan konuşmayı sağlayan soluk alma türü.

Tiz bölge

Kafa sesinin yer aldığı, gırtlağın ön kısmında oluşan yorucu ses bölgesi.

Orta bölge

Yumuşak ve rahat ses için en elverişli, sesin yerleştiği bölge.

Pes bölge

Göğüs sesinin çıktığı, az soluk harcanan ama tekdüzelik riski taşıyan bölge.

Burun sesi

Tınlaması burun boşluğunda gerçekleşen hımhım diye nitelenen ses.

Gevşeklik

Boğumlama tembelliğinden doğan, sözcüklerin anlaşılmasını güçleştiren söyleniş kusuru.

Ulama

Ünsüzle biten sözcüğün son sesinin, ünlüyle başlayan sözcüğün ilk sesiyle birleştirilerek söylenmesi.

Susku

Konuşma sırasında bilinçli yapılan duraklama.

Vurgu

Anlamın anlaşılmasını kolaylaştıran, konuşma diline ait sesletim özelliği.

• Tiz, orta ve pes bölge tanımları karıştırılır: kafa sesi tiz, göğüs sesi pes, rahat ve ideal olan orta bölgedir.
• Diyafram solunumu ile akciğer (göğüs) solunumu ayrılmalı; ilkinde hava uzun yol katettiği için daha çok hava depolanır.
• Ünlü sınıflandırmasında geniş ünlüler a, e, o, ö; dar ünlü ı gibi ayrımlara dikkat edilmeli.
• Çoğu yanlış seçenekte doğru bilgi tersine çevrilir (iğrenmede öne eğilme, tonlamanın engel olması, vurgunun anlamı güçleştirmesi); ifade yönü dikkatle okunmalı.
• Ulamada virgül varsa ulama yapılmaz; en az gibi örnekler ulanarak söylenir.