AUZEF Hemşirelikte Etik Çıkmış Sorular

Ders, hemşireliğin tarihsel gelişimini, felsefi dayanaklarını, insan hakları ve etik kavramlarını, etik ilke ve kodları, etik kurulları ile teknoloji, nakil, kök hücre ve üreme gibi güncel etik alanları ele alır.

Hemşireliğin tarihsel gelişimi

• İlk çağlarda bakım halk inanışlarına ve folklorik uygulamalara dayanmış, Orta Çağ'da askeri düzen altında yürütülmüş ve çok sayıda erkek bakımla ilgilenmiştir.
• Hipokrat, akıl yürütmeyi vurgulamış, doğal yasalara aykırı davranışların hastalık yapabileceğini savunmuştur.
• Gretter ilk etik kodlarla ilişkilendirilir; lisans düzeyi hemşirelik eğitimi Minnesota Üniversitesi'nde başlamıştır.
• II. Dünya Savaşı sonrasında insanın değerli olduğu daha belirgin fark edilmiştir.
• Türkiye'de İstanbul Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi 2011'de fakülte statüsü kazanmış, ilk Hemşirelik Kanunu 1954'te çıkmıştır.

Florence Nightingale

• 1820'de İtalya'da doğmuştur; doğum günü 12 Mayıs Hemşireler Günü olarak kutlanır.
• Modern hemşireliğin temelini Kırım Savaşı sırasındaki çalışmalarıyla atmıştır.
• Koğuşları havalandırması çevreye, hastaları hastalığa göre ayırması hastalıkları önlemeye yönelik girişimlerdir; ölümler belirgin biçimde azalmıştır.
• Düzenli eğitim veren ilk okul Saint Thomas Hastanesi Hemşirelik Okulu'dur.
• Dinî temelli anlayışın yerine laik anlayışı getiren kuramcı olarak anılır; Martha Rogers hemşireliği bütüncül bakan hümanist bilim olarak tanımlar.

Meslek, değerler ve felsefi akımlar

• Otonomi, kişinin kendini denetleme hakkına duyulan inançtır; gerçekçilik doğru bilgi toplama ve kayıtları eksiksiz tutmayla ilgilidir.
• Alturizm (özgecilik) benimseyen hemşire egoist tutum taşımaz.
• İdealizm döneminde eğitim çıraklık yoluyla sürmüş; pragmatizm bilimsel yaklaşımı ve birimlerde temel bakımı getirmiştir.
• Romantizm hemşireyi hekimin sağ kolu görür; hümanistik varoluşçuluk bakım ile teknolojinin birleşmesinde etkilidir.
• Meslek yalnızca geçim sağlayan bir iş değildir; meslek örgütleri üyelere toplumun genel ahlak kurallarını benimsetmeyi esas amaç edinmez.

İnsan hakları

• İnsan hakları ihlal edilemez özelliktedir; devlet çıkarı karşısında ihlal edilebilir olması temel özelliklerden değildir.
• Hasta hakları üçüncü kuşak haklara dahildir.
• Sağlık hakkı İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin 25. maddesinde yer alır.
• İnsan hakları 17. ve 18. yüzyıllarda anayasal ve hukuki düzenin parçası olmaya başlamıştır.
• Dünya İnsan Hakları Günü 10 Aralık'tır.

Etik kavramları ve ilkeleri

• Betimleyici etik, inanç ve davranışların gerçekte nasıl olduğunu inceler; metaetik ise normatif olmayan yaklaşımdır ve ahlaki mantığı çözümler.
• Uygulamalı etik, ahlaki ödevlerin yerine getirilmesine ilişkin ilke, kural ve kodları inceler.
• Hammurabi tıpta ilk yasal düzenlemeleri koymuş, Van Rensselaer Potter biyoetik terimini ilk kullanan kişidir.
• Beauchamp ve Childress ilkeleri: yarar sağlama, zarar vermeme, özerklik ve adalet.
• Yarar sağlama sınırı çizilmesi en zor ilkedir; hastaya anlaşılır açıklama yapmak özerkliğe saygıdır.

Etik kodlar ve sağlık sistemi

• Etik kodlar belirli bir konudaki etik kurallardır.
• Uluslararası Hemşireler Birliği kodu ilk kez 1953'te, Amerikan Hemşireler Birliği kodu 1950'de yayımlanmıştır.
• Türkiye'de kod: Türk Hemşireler Derneği Etik İlke ve Sorumlulukları.
• Sağlık bakım sistemi koruyucu, tedavi-bakım, rehabilitasyon ve sosyal hizmetleri kapsar; Sağlıkta Dönüşüm Programı 2003'te başlamıştır.
• Hemşire bakım konusunda ekibin yöneticisidir; tanı ve tedavi girişimleri yarı bağımlı işlevdir.

Etik karar verme ve etik kurullar

• Çözüm bilinmesine rağmen kurumsal engellerle uygulanamıyorsa durum etik sorundur; faydacılık etik kuramlardandır.
• Etik kurullar bilimsel bilgi üretmek için araştırma yürütmez.
• Türkiye'de araştırma etik kurulları 1986'da oluşmuş, İlaç Araştırmaları Yönetmeliği 29 Ocak 1993'te çıkmıştır.
• Kurullarda 7-15 üye bulunur; Yerel Etik Kurullar Sağlık Bakanlığına bağlı alt kurullardandır.
• En eski geleneksel etik kurallar bütünü Hipokrat Yemini'dir.

Teknoloji, nakil ve üreme

• Barkodlu hasta bilekliği kimliği doğrulayarak yanlış tedaviyi önler; teknoloji ekip içi iletişimi güçlendirir.
• Kan nakli organ veya doku nakli sayılmaz; beyin ölümünü hekim kurulu saptar, hemşire yer almaz.
• Organ ticaretini yasaklayan ilk düzenleme 1967'de yürürlüğe girmiştir.
• Multipotent kök hücreler özelleşmiş hücre gruplarına dönüşebilir; Hollanda ötanaziyi koşullu olarak suç saymaz.
• ICSI, tek spermin yumurtaya enjekte edilmesidir; erkek kaynaklı veya nedeni bilinmeyen kısırlıkta kullanılır.

Otonomi

Kişinin kendi kendini denetleme hakkına duyulan inançtır.

Özerklik

Bireyin özgürce düşünme, kendisi hakkında karar verme ve buna göre davranma yetkisidir.

Yarar sağlama

Hipokrat öğretisinin merkezindeki, sınırı en zor çizilen etik ilkedir.

Deontoloji

Ödev ve yükümlülüklere ilişkin normatif bilgidir.

İlke

Tartışma dışı tutulan, inanç niteliğindeki temel düşüncedir.

Metaetik

Ahlak sistemlerini ve ahlaki akıl yürütmeyi çözümleyen normatif olmayan yaklaşımdır.

Betimleyici etik

İnanç ve davranışların gerçek durumunu inceler.

Etik kod

Belirli bir konudaki etik kurallardır.

Etik sorun

Çözüm yolu bilinmesine karşın kurumsal veya başka etmenlerle izlenemeyen durumdur.

Rehabilitatif hizmet

Yeteneğini yitiren bireyin yeniden uyum sağlamasını amaçlayan sağlık hizmetidir.

Multipotent kök hücre

Belirli bir doku ailesinin özelleşmiş hücrelerine dönüşebilen kök hücredir.

ICSI

Tek spermin doğrudan yumurta hücresi içine enjekte edildiği yardımcı üreme yöntemidir.

• Pragmatizm (bilimsel yaklaşım, birimlerde bakım) ile romantizm (hekimin sağ kolu) ve idealizm (çıraklık) karıştırılmamalı.
• Metaetik normatif olmayan, uygulamalı etik ise ilke ve kodları inceleyen yaklaşımdır; betimleyici etik gerçek durumu anlatır.
• Tedavi ve bakım koruyucu değil tedavi edici hizmettir; rehabilitasyon ayrı bir hizmet türüdür.
• Tarih sorularında ayrım önemli: ICN kodu 1953, ANA kodu 1950, Hemşirelik Kanunu 1954, araştırma kurulları 1986.
• Olumsuz ifade soruları (değildir, yer almaz) sık çıkar; seçenekleri tek tek doğru ilkeyle sınamak gerekir.