AUZEF İktisadi Büyüme Çıkmış Sorular

Ders, iktisadi büyüme ve kalkınma kavramlarını, klasik ve modern büyüme modellerini, nüfus ile gelir dağılımı ve yoksulluk konularını, ayrıca çevre, sürdürülebilirlik ve döngüsel ekonomi tartışmalarını ele alır.

Temel kavramlar ve ölçütler

• GSYİH, üretimin tüm aşamalarındaki katma değerlerin toplamıdır; nihai mal ve hizmetlerin toplam değerine eşittir.
• Nominal GSYİH içinde bulunulan yılın fiyatlarıyla, reel GSYİH ise sabit baz yıl fiyatlarıyla hesaplanır ve enflasyondan arındırılmıştır.
• İktisadi kalkınma, niceliksel artışın yanında yaşam kalitesi, gelir dağılımı ve kurumsal yapıdaki iyileşmeyi de içerir.
• Türkiye'de kişi başı milli gelir 2013'te 12.582 dolarla 2000-2020 döneminin zirvesine çıkmıştır.
• Quesnay'ın Ekonomik Tablosu üretici ve tüketici kesimler arasındaki akımları gösterir ve milli gelir hesaplarına ilham vermiştir.

İnsani gelişme ve yoksulluk

• UNDP'nin İnsani Gelişme Endeksi sağlıklı uzun ömrü, eğitime erişimi ve layık yaşam için gerekli kaynakları ölçer.
• 2022 raporunda 191 ülke sıralanmış, Türkiye 48. basamakta yer almıştır.
• Mutlak yoksulluk, 19. yüzyıl sonu İngiltere çalışmalarında ortaya çıkan ilk yoksulluk tanımıdır.
• İnsani yoksulluk, uzun, sağlıklı, onurlu ve yaratıcı bir yaşam fırsatından mahrum kalmaktır.
• Dünya Bankası kentsel yoksulluğu ele alırken işsizliği temel boyutlar arasında saymaz.

Keynesyen modeller: Harrod-Domar

• Harrod-Domar modeli Keynesyen okulun temsilcisidir ve Keynes'in kısa dönem analizini uzun döneme taşır.
• Domar'a göre yatırımlar hem kapasite yaratır (arz) hem gelir artırır (talep); bu çifte etki uzun dönemde incelenir.
• Üretim kapasitesindeki artış sermayenin ortalama verimliliğine bağlıdır.
• Hasıla/sermaye katsayısı 1/8 ise 200 TL sermaye 25 TL üretir (200 x 1/8).

Neo-Klasik ve içsel büyüme modelleri

• Robert Solow neo-klasik modelle özdeşleşmiştir ve 1987'de Nobel Ekonomi Ödülü almıştır.
• Solow-Swan modeli, sermaye ve emeğin marjinal veriminin azaldığını söyleyen Azalan Verimler Yasası'na dayanır.
• Solow Artığı, teknolojik yeniliklerden kaynaklanan artışı ifade eder.
• Mutlak yakınsama hipotezine göre geri kalmış ekonomiler daha yüksek getiriyle daha hızlı büyür.
• İçsel büyüme kuramları teknolojiyi büyümenin sürükleyicisi sayar ve beşeri sermayeye önem verir.
• Romer modeli bilgi birikimi ile kurum kültürünü vurgular; Barro modeli kamu harcamalarının beşerî sermaye ve üretim etkisini ele alır.

Kalkınma yaklaşımları

• Dengesiz kalkınma, kendi kendini sürdüren büyüme için yatırımların sektörler arasında denge aranmadan yapılmasını önerir.
• Arthur Lewis ekonomik ikililik (düalizm) teorisini ileri sürmüştür.
• Dünya Sistemleri yaklaşımı modernizasyon teorisine karşı çıkar; kapitalizm, sanayileşme ve ulus devletleri esas alır, düşünürü Immanuel Wallerstein'dır.
• Eğitim yatırımlarında okul öncesi kademe, harcanan 1 birime 7 kat getiriyle öne çıkar.

Nüfus ve iktisatçıların görüşleri

• Malthus'a göre nüfus geometrik, gıda aritmetik artar; kıtlık, hastalık ve savaş kaçınılmazdır.
• David Ricardo, kullanılmayan toprakların ekime açılmasından doğan kıtlık rantı kavramını ileri sürmüştür.
• Marx'a göre kapitalist sınıf artı değere el koyarak gelir dağılımını kendi lehine çevirir.
• Malthusçu, Dönüşümcü ve Geçiş Teorisi yaklaşımları nüfus ile büyüme arasındaki bağı inceler.
• Dünya nüfusu 1950'de 2,5 milyar iken 2022 Kasım ortasında 8 milyara ulaşacağı öngörülmüştür; Çin ve Hindistan en kalabalık iki ülkedir.

Gelir dağılımı

• Nüfus yoksuldan zengine dizilip dilimlerin gelirden aldığı paylar kümülatif gösterilince Lorenz eğrisi elde edilir.
• Lorenz eğrisi ve Gini katsayısı bir ülkenin gelir eşitsizliğini ölçmek için kullanılır.

Çevre, sürdürülebilirlik ve yeni ekonomi

• Sürdürülebilir kalkınma, gelecek kuşakların ihtiyaçlarını zedelemeden bugünkü ihtiyaçları karşılamaktır.
• Küçülme (degrowth) anlayışı, sınırsız büyümenin yol açtığı iklim krizi gibi ekolojik sorunlardan doğmuştur.
• Çevre sorunları ilk kez Birleşmiş Milletler Beşerî Çevre Konferansı'nda ele alınmıştır.
• Döngüsel (sirküler) ekonomi köklü bir değişimdir; R Merdiveni doğrusaldan döngüsele geçişin ilkelerini gösterir.
• Uber, Facebook, Alibaba ve Airbnb örnekleri paylaşım ekonomisine işaret eder.

GSYİH

Bir ekonomide üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeridir; katma değerlerin toplamına eşittir.

Nominal GSYİH

İçinde bulunulan yılın cari fiyatlarıyla hesaplanan milli gelirdir.

Reel GSYİH

Baz yıl fiyatları sabit tutularak hesaplanan, enflasyondan arındırılmış milli gelirdir.

İnsani Gelişme Endeksi

UNDP'nin sağlık, eğitim ve yaşam standardı bileşenleriyle her yıl yayımladığı sıralamadır.

Azalan Verimler Yasası

Bir faktör sabitken diğeri artırıldıkça marjinal ürünün giderek küçüldüğünü söyler.

Solow Artığı

Büyümenin, teknolojik yeniliklerden kaynaklanan kısmını ifade eder.

Mutlak Yakınsama Hipotezi

Az gelişmiş ekonomilerin daha yüksek getiriyle daha hızlı büyüyerek yetiştiğini öne sürer.

Lorenz eğrisi

Nüfus dilimlerinin gelirden aldığı kümülatif payları gösteren gelir dağılımı eğrisidir.

Mutlak yoksulluk

Yoksulluğun 19. yüzyıl sonu İngiltere çalışmalarında ortaya konan ilk tanımıdır.

İnsani yoksulluk

Yeterli yaşam standardı ve sağlıklı, özgür, yaratıcı yaşam fırsatlarından yoksun kalmadır.

Sürdürülebilir kalkınma

Gelecek kuşakların imkânlarını azaltmadan bugünün ihtiyaçlarını karşılayan kalkınmadır.

Döngüsel ekonomi

Sirküler ekonomi olarak da anılan, doğrusal üretim düzeninden kökten ayrılan yaklaşımdır.

• Nominal ve reel GSYİH karıştırılmasın: cari yılın fiyatı nominal, sabit baz yıl fiyatı reel olandır.
• Harrod-Domar Keynesyen, Solow neo-klasiktir; Romer ve Barro ise içsel büyüme çizgisindedir.
• Malthus nüfus ve gıda dengesizliğiyle, Ricardo kıtlık rantıyla, Marx artı değerle ilişkilendirilir.
• Hasıla/sermaye sorularında sermayeyi oranla çarpmak yeterlidir: 200 x 1/8 = 25.
• Lewis düalizmle, Wallerstein Dünya Sistemleri ile, Quesnay Ekonomik Tablo ile eşleştirilmelidir.