AUZEF İktisadi Düşünce Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, iktisat düşüncesinin Merkantilizm ve Fizyokrasiden Klasik ve Neoklasik okullara, oradan Keynesyen, Monetarist, Yeni Klasik, Post Keynesyen ve arz yanlı yaklaşımlara uzanan gelişimini anlatır. Her okulun piyasa, devlet, para, istihdam ve dalgalanma konusundaki görüşleri karşılaştırılır.

Merkantilizm ve Fizyokrasi

• Merkantilistlere göre zenginlik altın ve gümüş gibi kıymetli madenlerdir; dış ticaret fazlası verilerek maden biriktirilmeye çalışılır.
• İhracat özendirilir, ithalat kısıtlanır; bu nedenle müdahaleci ve güçlü bir devlet savunulur.
• Fizyokrasinin kurucusu Quesnay'dir; Turgot ve Mirabeau da okulun temsilcileridir. Zenginlik doğadan, yani tarımdan gelir.
• Fizyokratlara göre tek üretken kesim tarımdır; devlet geliri yalnızca tarımdan alınan tek vergiyle sağlanmalıdır.
• Fizyokrasi doğal düzen ve serbestlik fikrini ('bırakınız yapsınlar') savunur.

Klasik okul

• Adam Smith'in Ulusların Zenginliği (1776) adlı eseri okulun temelidir; görünmez el piyasanın kendiliğinden dengeye geleceğini anlatır.
• Ücret ve fiyatlar esnektir, piyasalar tam istihdamda dengelenir; işsizlik varsa gönüllüdür.
• Say Yasası'na göre arz kendi talebini yaratır; Malthus aşırı tasarruf yüzünden talebin yetersiz kalabileceğini söyleyerek buna karşı çıkmıştır.
• Faiz, yatırım ile tasarrufu eşitleyen fiyattır; faiz düşünce yatırımlar artar. Büyümenin motoru tasarruftur.
• Klasik para anlayışında para yalnızca işlem amacıyla istenir ve yansızdır; Fisher denklemine göre reel faiz nominal faizden beklenen enflasyonun çıkarılmasıyla bulunur.
• Emek arzı ve talebi reel ücrete bağlıdır; reel ücret yükselince emek talebi azalır.
• Emek değer teorisini Smith başlatmış, Ricardo geliştirmiştir. Malthus'un Nüfus Yasası'na göre nüfus geometrik, gıda aritmetik artar.

Klasik maliye ve dış ticaret anlayışı

• Klasikler tarafsız maliyeyi savunur; vergi ve harcamalar piyasa dengesini bozmamalıdır.
• Bütçe denk olmalıdır; borçlanma yalnızca savaş gibi olağanüstü durumlarda kabul edilir.
• Devlet minimal olmalıdır; bu anlayış merkantilist müdahaleciliğin tersidir.
• Klasikler korumacılığı reddeder; mutlak ve karşılaştırmalı üstünlük teorileriyle serbest ticareti savunur.

Neoklasik iktisat

• Neoklasikler değeri emeğe değil öznel faydaya bağlar; ilk yaklaşımları Fayda-Değer teorisidir.
• İnceleme ağırlığı mikro konulardadır: tüketici ve firma davranışı, fiyat oluşumu.
• Walras genel denge kuramını geliştirmiştir; Marshall kısmi dengeyle anılır. Edgeworth ve Fisher de neoklasik isimlerdir, Mill ise klasiktir.
• Metodolojik bireycilik toplumsal olayları bireylerin tercihlerinin toplamı sayar.

Keynesyen iktisat

• Keynes'in Genel Teori'si (1936) makroiktisadı ayrı bir alan yapmıştır.
• Üretim ve istihdamı efektif talep (tüketim + yatırım) belirler; dengesizliğin kaynağı toplam talepteki oynaklıktır.
• Denge çoğunlukla eksik istihdamdadır; 1929 krizinin nedeni efektif talep yetersizliğidir.
• Ücret ve fiyatlar aşağı yönde rijittir; yatırımın faiz esnekliği düşüktür, yatırım kâr beklentisine bağlıdır.
• Para talebi işlem, ihtiyat ve spekülasyon amaçlıdır; faiz çok düşünce likidite tuzağı oluşur.
• Devlet müdahale etmelidir: enflasyonist açıkta harcamalar kısılır, vergiler artırılır. Çarpan otonom harcama artışının geliri katlamasıdır.
• Fiyatlar düşünce reel para arzı (M/P) artar; Pigou etkisinde reel servet artışı tüketimi canlandırır.

Monetarizm, arz yanlı yaklaşım ve kamu tercihi

• Friedman'a göre para lüks maldır, gelir esnekliği birden büyüktür; enflasyon her zaman ve her yerde parasal bir olgudur.
• Monetaristlere göre 1929 krizi, para arzının zamanında artırılmamasından doğdu.
• Genişletici politika uzun dönemde işsizliği doğal orana döndürür, geriye yüksek enflasyon kalır; uzun dönem Phillips Eğrisi diktir.
• Monetaristler beklentileri geçmişe bakarak oluşturulan adaptif beklentilerle açıklar.
• Arz yanlı yaklaşım (arza dayalı maliye politikası) vergi indirimi ve deregülasyonla üretimi teşvik eder; Laffer Eğrisi'ne göre optimal oranın üzerindeki vergi oranı indirilmelidir.
• Kamu Tercihi Teorisi (Buchanan, Tullock) devletin başarısızlığını vurgular; siyasetçiler oy peşindedir, bu yüzden anayasal sınırlar gerekir.

Yeni Klasik, Yeni Keynesyen ve Post Keynesyen okullar

• Yeni Klasik okul rasyonel beklentilere dayanır; Muth hipotezi ortaya atmış, Lucas, Sargent ve Wallace uygulamıştır. Friedman bu okuldan değildir.
• Politika Etkisizliği Teoremi'ne göre önceden bilinen politikalar reel gelir ve istihdamı değiştirmez.
• Reel konjonktür teorisini Kydland ve Prescott geliştirmiştir; dalgalanmaların kaynağı teknolojik şoklardır, para yansızdır ve içseldir.
• Yeni Keynesyenler yapışkanlığı etkin ücret, zımni sözleşmeler, içerdekiler-dışardakiler ve menü maliyetleriyle açıklar; piyasaların temizlenmesi anlayışı bunlara ait değildir.
• Post Keynesyenler temel belirsizliği merkeze alır, para arzını içsel sayar, yatırımların kârlardan finanse edildiğini ve devlet müdahalesinin etkili olduğunu savunur.
• Post Keynesyenlere göre enflasyon, işçi ve firmaların gelirden pay alma mücadelesinin sonucudur.

Say Yasası

Her arzın kendi talebini yarattığını savunan klasik ilkedir.

Efektif talep

Satın alma gücüyle desteklenen tüketim ve yatırım harcamaları toplamıdır; üretimi ve istihdamı belirler.

Çarpan

Otonom harcamadaki bir birim artışın milli geliri katlayarak artırmasını gösteren katsayıdır.

Likidite tuzağı

Faiz çok düşük düzeye inince para arzı artışının faizi daha fazla düşürememesidir.

Pigou etkisi

Fiyatlar düşünce reel servetin artması ve tüketimin canlanmasıdır.

Laffer eğrisi

Optimal orandan sonra vergi oranı yükseldikçe vergi gelirinin düştüğünü gösterir.

Rasyonel beklentiler

Bireylerin tüm güncel bilgi ve politikaları kullanarak beklenti oluşturmasıdır.

Adaptif beklentiler

Beklentilerin yalnızca geçmiş deneyime bakılarak oluşturulmasıdır.

Politika Etkisizliği Teoremi

Önceden bilinen politikaların reel değişkenleri etkilemeyip yalnızca fiyatları değiştirdiği görüşüdür.

Metodolojik bireycilik

Toplumsal olayların bireylerin tercih ve eylemlerinin toplamı olduğu ilkesidir.

Klasik dikotomi

Paranın reel değişkenleri etkilemeyip yalnızca fiyat düzeyini belirlemesidir.

Nüfus Yasası

Malthus'a göre nüfus geometrik, gıda üretimi aritmetik artar.

• Soruda 'yanlıştır' veya 'yer almaz' geçiyorsa klasiklerde korumacılık, merkantilistlerde minimal devlet gibi okulun tersi olan görüşü arayın.
• Klasikler arz yanlı, tarafsız maliyeli, gönüllü işsizlik görüşlü ve piyasaya güvenlidir; Keynesyenler talep yanlıdır, ücret ve fiyatlar aşağı yönde rijittir.
• Rasyonel beklentiler Yeni Klasiklere, adaptif beklentiler Monetaristlere aittir; Friedman ile Lucas karıştırılmamalıdır.
• Para arzı Klasik ve Monetaristlerde dışsal, Post Keynesyen ve reel konjonktürde içseldir.
• Malthus hem Say Yasası'na itiraz eder hem Nüfus Yasası'nı ortaya koyar; Marshall kısmi, Walras genel denge ile anılır.