AUZEF İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları Çıkmış Sorular

Ders, iş kazası ve meslek hastalığı kavramlarını, bunların nedenlerini açıklayan kaza teorilerini, maliyet ve etkilerini, hukuki bildirim ve denetim süreçlerini, ayrıca ergonomi, stres ve endüstriyel kaza mevzuatını (Seveso, ILO) ele alır.

Kaza teorileri

• Heinrich'in Domino Teorisi beş taştan oluşur; zinciri kırmak için üçüncü taş olan güvensiz hareket ve koşullar kaldırılır.
• Heinrich'e göre kazaların %88'i güvensiz hareketten, %10'u güvensiz koşuldan, %2'si önlenemez nedenlerden doğar.
• Sistem Teorisi çalışma ortamını kişi, makine, görev, çevre, bilgi, karar ve risk bileşenlerinden oluşan bütün olarak görür.
• Kombinasyon Teorisi kazayı tek nedene bağlamaz; insan, çevre, yönetim ve ekipman hatalarının birleşimini öne sürer.
• Kaza Olay Teorisi (Petersen) kazaların arkasında yönetimsel hatalar arar; yetersiz güvenlik eğitimi buna örnektir.
• Kazaya çanak tutulması kuramı kazaları yatkın bir işçi grubuna bağlar; insan etmenleri kuramı ise kusurlu davranışın nedenlerini araştırır.
• Sırf şansa bağlılık kuramı her şeyi olasılığa bağlar ve itibar görmez; Epidemiyoloji Teoremi endüstriyel hijyen yaklaşımını temsil eder.

Tehlikeli durum ve tehlikeli hareket

• Tehlikeli hareket insandan kaynaklanır: dalgınlık, disipline uymama, alet ve makineyi yanlış kullanma, işe uygun olmayan el aleti kullanma.
• Tehlikeli durum ortamdan kaynaklanır: topraklanmamış ekipman, güvensiz ve sağlıksız çevre koşulları.
• Kazayı önlemenin esası tehlikeyi kaynağında yok etmek ve riski azaltmaktır; kişisel kusurları görmezden gelmek önleme faaliyeti sayılmaz.

Kazanın etkileri ve maliyetleri

• Görünür maliyetler belgeli ve doğrudandır: tazminatlar, ilk yardım giderleri, kazalıya bağlanan aylıklar.
• Görünmez etkiler arasında sosyal ilişkilerde zayıflama ve sağlık kuruluşlarında hizmet aksaması bulunur.
• İş gücü kaybı: yöneticilerin soruşturmaya harcadığı zaman ve iş akışındaki aksamalar; malzeme kaybı ise maddi zarardır.
• Makinelerin zarar görmesi gibi kayıplar iş gücü kaybına bağlı dolaylı maliyet sayılmaz.
• Kaza ve meslek hastalığı artışı sağlık kuruluşlarında yığılmaya ve işsizlik artışına yol açar.
• Sanayi Devrimi fabrika üretimine geçişle meslek hastalıklarını çoğaltmıştır.

İş kazası tanımı ve sınıflandırma

• 5510 sayılı Kanun'da işverenin sağladığı taşıtla işe gidiş geliş kazaları iş kazasıdır; belediye otobüsü kapsam dışıdır.
• İşçinin kusuru iş kazası sayılmasını engellemez; kusur yalnızca bağlanacak gelirin kesilmesi veya azaltılmasında etkilidir.
• Emziren kadının emzirme süresindeki kazası iş kazasıdır; öğle tatilinde yemek yerken olan olay iş kazası sayılmaz.
• Yaralanma ağırlığına göre gruplar: ölümlü, sürekli iş göremezlik, geçici iş göremezlik, işten uzaklaştıran kazalar.
• Kaza sıklığı, bir yılda her 1.000.000 iş saatine düşen kaza sayısıdır; kısaltması F'dir.
• Kaçınılmazlık: tüm tedbirler alınsa da engellenemeyen sonuçlardır.

Bildirim, inceleme ve denetim

• Kaza olunca kolluk kuvvetlerine derhâl, SGK'ya kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirim yapılır.
• Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'na bildirim ancak çevresel risk varsa gerekir.
• İSG denetiminde müfettiş KKD tutanaklarını ve ücret bordrolarını ister; vergi denetimi Maliye'nin işidir.
• SGK kaza kararı veremezse veya iş göremezlik %10'un altındaysa dosya Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı'na gider; %10 ve üzeri denetim kapsamındadır.
• İnceleme basamakları: olgu belirleme, bilgi toplama, düzeltici faaliyet. Amaç nedeni bulup tekrarı önlemektir, kusurlu aramak değil.
• Dış denetim özel sektör ve kamu denetimidir; uluslararası denetim mekanizmanın parçası değildir.

Meslek hastalıkları, stres ve ergonomi

• Meslek hastalığı işin niteliğinden veya çalışma koşullarından doğar; iş ile hastalık arasında nedensellik aranır.
• Gürültüye bağlı işitme kaybı meslek hastalığıdır; sigaraya bağlı kanser ve iş dışı spor yaralanması değildir.
• Tozların yol açtığı hastalıkların ortak adı pnömokonyozdur; ev tozları bu gruba girmez.
• Asbeste yıkım ve tamirat işlerinde rastlanabilir.
• Kas-iskelet hastalıkları tekrarlı iş, kötü duruş, aşırı yük ve titreşimden doğar; bel fıtığı ve karpal tünel örnektir.
• Meslek hastalığı şüphesinde aile hekimi hastayı meslek hastalıkları hastanesine yönlendirir; işçi doğrudan da başvurabilir.
• Düşük ücret, rol belirsizliği ve söz hakkı eksikliği stres yapar; ekip çalışması stresi azaltır.
• Ergonominin amacı iş ile çalışan arasında en uygun uyumu kurmaktır.

Hukuki sorumluluk, SGK ve mevzuat

• Geçici iş göremezlik ödeneği (rapor parası) kısa vadeli sigorta kollarındandır; malullük, yaşlılık ve sürekli iş göremezlik geliri uzun vadelidir.
• Denkleştirici adalet ilkesinde yarar zarara ağır bastığında kusursuz da olsa sorumluluk doğabilir.
• Borçlar Kanunu'na göre uzman özenine rağmen sık veya ağır zarar doğurabilen işletmeler tehlike arz eden işletmelerdir.
• İşverenin kazayı bilerek istemesi veya önleyecek özeni göstermemesi kusurlu davranıştır.
• Seveso II hedefi büyük endüstriyel kazaları önlemek ve etkilerini azaltmaktır; 1 Haziran 2015'te yerini Seveso III almıştır.
• Büyük endüstriyel kuruluşlar alt ve üst seviye olarak ayrılır; kuruluş bilgisi değişikliği 30 gün içinde bildirilir.
• ILO 1919'da kurulmuştur; küreselleşme çalışma yaşamını son otuz yılda en çok dönüştüren etkendir.

Domino Teorisi

Heinrich'in beş halkalı kaza zinciri modeli; güvensiz hareket ve koşul taşı çıkarılırsa kaza olmaz.

Kombinasyon Teorisi

Kazayı birden çok nedenin birlikte etkisiyle açıklayan çoklu etken yaklaşımı.

Sistem Teorisi

İş ortamını insan, makine, görev ve çevreden oluşan bütünleşik sistem olarak ele alır.

Tehlikeli hareket

Kazaya yol açan insan kaynaklı davranış hatası.

Tehlikeli durum

Kazaya zemin hazırlayan ortam ve ekipman kaynaklı güvensizlik.

Kaza sıklığı

1.000.000 iş saatine düşen kaza sayısını gösteren ölçüt.

Geçici iş göremezlik ödeneği

Raporlu çalışılamayan günler için günlük ödenen kısa vadeli sigorta yardımı.

Pnömokonyoz

Tozların akciğerde birikmesiyle oluşan meslek hastalığı grubu.

Kaçınılmazlık

Tüm önlemlere rağmen engellenemeyen kaza durumu.

İlliyet bağı

Kazanın işle ilişkisi ve kaza ile zarar arasındaki nedensellik bağı.

Ergonomi

İşi ve ortamı çalışana uyarlayarak en uygun uyumu hedefleyen bilim.

• Tehlikeli hareket (insan davranışı) ile tehlikeli durum (ortam, ekipman) sık karıştırılır; yanlış kullanım davranıştır.
• Bildirim sürelerini ayırt et: kolluğa derhâl, SGK'ya 3 iş günü içinde.
• Görünür maliyet belgeli ve doğrudandır; görünmez etkiler dolaylı ve parayla ölçülemeyendir.
• Heinrich oranları: %88 güvensiz hareket, %10 güvensiz koşul, %2 önlenemez.
• Vergi denetimi, uluslararası denetim ve Falcon ile Hedonik teorileri sorularda dışarıda kalan şıklar olarak çıkar.