AUZEF İslam Felsefesi Çıkmış Sorular

İslâm felsefesi, İslâm kültür ve medeniyeti içinde üretilen felsefî düşünceyi ele alır. Ders; tercüme hareketini, erken dönem ekolleri, Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ, Gazzâlî, Fahreddin Râzî, İşrâkîlik ve geç dönem İran felsefesini kapsar.

İslâm felsefesinin tanımı ve doğuşu

• İslâm felsefesi, dinin kendisi değil İslâm medeniyeti içinde üretilmiş insan düşüncesidir; bu nedenle eleştiriye açıktır.
• Kur’an ilim kavramını yaklaşık 750 yerde anar ve geleneğin sorgusuz kabulünü değil sorgulanmasını bekler.
• Felsefenin başlangıcı sahabe dönemine bağlanır.
• Felsefî sistemler özgün yönler taşır; İslâm öncesi sistemlere indirgenerek açıklanamaz.

Tercüme hareketi

• İlk çeviriler Hicrî I. yüzyılda Emevîler döneminde yapılmıştır.
• Hareket yaklaşık XI. yüzyılın başlarında sona ermiş, bunun nedeni çevirilerin bilimsel değerinin düşmesidir.
• Tercümeler felsefenin doğuşundan çok gelişimine yol açmıştır.
• Bu dönem yalnız aktarım değil, özgün üretim dönemidir; çeviri aynı zamanda bir felsefe yapma biçimidir.
• Hareket İtalyan Rönesansı’na benzetilir.

Ekoller ve eğitim kurumları

• Dil çalışmalarının ilk iki ekolü Kufe ve Basra’dır.
• Felâsife antik filozoflardan yararlanmış ama onlara körü körüne bağlanmamış, gerektiğinde eleştirmiştir.
• Meşşâîlik içinde en geniş etkiyi İbn Sînâ ekolü kurmuştur.
• Aristoteles’in mantık kitapları eski bilim merkezlerinde okutulurdu; Kindî’nin programında ilk sırada matematik vardır.
• Tûsî Meraga’da rasathane kurdurmuş, Gazzâlî Nizamiye medreselerinde müderrislik yapmıştır.
• Hidâyetü’l-hikme Osmanlı medreselerinde okutulmuştur; İstinsah, metnin çoğaltılmasıdır.

Kindî

• Eserlerinin büyük bölümü günümüze ulaşmamıştır; eserlerin çoğunu kendisi tercüme etmemiştir.
• Tanrı cins ya da tür kapsamında düşünülemez ve gerçek bir suret taşımaz.
• Tanrı yakın fâil sebep değildir.

Fârâbî

• Saray ve iktidar çevreleriyle bağı olmuş, şerhlerle yetinmeyip özgün eserler yazmıştır; unvanı Muallim-i sânî’dir.
• Metafizik cisimsel olmayan varlıkları inceler; cisimsel varlıklar fiziğin alanındadır.
• Evrenin oluşunu sudûr (taşma) teorisiyle açıklar; Tanrı maddeden bağımsızdır ve suret taşımaz.
• Akıl aşamaları: bilkuvve akıl, bilfiil akıl, müstefâd akıl.
• Aklî bilgi duyu verilerine dayanır, doğuştan bilgi yoktur; gerçek bilgi zorunlu ve değişmez olandır.

İbn Sînâ

• Felsefe, eşyanın hakikatini bilerek insanın yetkinleşmesidir.
• Teorik ilimler: doğa bilimleri, matematik bilimler, metafizik. Metafiziğin konusu varolması bakımından varlık, en temel meselesi Tanrı’dır.
• Nefs türleri: bitkisel, hayvanî, insanî. İdrak güçleri dış ve iç olarak ayrılır; boşlukta uçan adam nefsin kendini bilmesini gösterir.
• Akıl basamakları: heyûlânî, meleke halindeki, bilfiil, müstefâd akıl.
• Anlamı kendiliğinden açık kavramlar: şey, zorunlu, varlık. Varolanlar zorunlu ve mümkün diye ayrılır.
• Tanrı cinsi ve faslı olmadığından tanımlanamaz. Tabiat ve metafizik düşüncesi en çok el-İşârât ve’t-tenbîhât çevresinde okunmuştur.

Gazzâlî ve Fahreddin Râzî

• Gazzâlî’nin otobiyografik eseri el-Munkiz mine’d-dalâl, filozofları eleştiren eseri Tehâfütü’l-felâsife’dir.
• Eski filozofları materyalistler, naturalistler ve metafizikçiler diye ayırmış; âlemin ezelî oluşu görüşünü küfür sebebi saymıştır.
• Peygamberliğin imkânını tıp ve astronomideki bilgilerle destekler.
• Râzî Rey’de yetişmiş, genel kavramları el-Umûru’l-âmme bölümünde işlemiştir; son dönem tefsiri et-Tefsîrü’l-kebîr’dir.
• el-Mahsûl Râzî’nin fıkıh usulü eseridir.

İşrâkîlik ve geç dönem İran

• Sühreverdî Şeyhu’l-İşrâk diye anılır; Hikmetü’l-işrâk’a Şehrezûrî şerh yazmıştır, Kutbüddin eş-Şîrâzî İşrâkî düşünürdendir.
• Necmeddin el-Kâtibî Ebherî’nin öğrencisi ve Râzî etkisini taşıyan isimdir.
• İsfahan okulu XVII. yüzyıldan itibaren etkin olmuş, Mir Dâmâd Şah Abbas’la bağ kurmuştur.
• Mir Dâmâd, Molla Sadra’nın hocalarındandır; dehr ve sermed oluş-bozuluş âlemi için geçerli değildir.
• Molla Sadra’da insan hareket-i cevheri sayesinde tecerrüde ulaşır; duyu algısını başlatan insan nefsidir.

Sudûr

Fârâbî’de evrenin Tanrı’dan taşma yoluyla varlık kazanması.

Müstefâd akıl

Hem Fârâbî’de hem İbn Sînâ’da akıl gelişiminin son basamağı.

Hads

İbn Sînâ’da sezgi; düşünme gibi aklın işlevi sayılır.

Boşlukta uçan adam

İbn Sînâ’nın nefsin kendini bilmesini göstermek için kurduğu örnek.

Felâsife

Antik mirastan yararlanıp onu eleştirebilen Müslüman filozofların ekolü.

İstinsah

Bir metnin çoğaltılması, kopyalanması.

Şeyhu’l-İşrâk

İşrâk felsefesinin kurucusu Sühreverdî’nin lakabı.

Hareket-i cevheri

Molla Sadra’da eylemlerle taşınan, insanı tecerrüde ulaştıran cevher hareketi.

Dehr ve sermed

Mir Dâmâd düşüncesinde oluş-bozuluş âlemi dışındaki varlıklar için geçerli kavramlar.

el-Umûru’l-âmme

Râzî’nin eserlerinde varlığa ilişkin genel kavramların işlendiği bölüm.

• Muallim-i sânî Fârâbî’nin unvanıdır, İbn Sînâ için kullanılmaz; eş-Şeyhü’l-ekber ise İbn Arabî’nindir.
• İşrâkîyye ilk dönem ekollerinden değil, sonraki dönemin ekolüdür.
• Mir Dâmâd Molla Sadra’nın hocalarındandır, takipçisi değildir.
• Felâsife antik filozoflara körü körüne bağlı değildir; İrfânîlik felâsife içinde sayılmaz.
• Tanrı’nın cinsi ve faslı olmadığı için tanımlanamaz; Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ’da Tanrı cins ya da suret sahibi değildir.