AUZEF İslam Sanatları Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, İslam dünyasında mimari, süsleme ve el sanatlarının gelişimini ele alır. Emevîlerden Osmanlıya ve Babürlülere uzanan devletlerin başlıca yapıları, sanatçıları ve geleneksel sanat dalları incelenir.

Sanatın tanımı ve İslam sanatının temelleri

• En kapsamlı tanım sanatı duygu, akıl, el becerisi ve hayal gücünün bütünü olarak görür.
• Sanat sözcüğü Arapça sun' kökünden gelir; beceri ve özenle bir şey meydana getirmek demektir.
• Çevre, ekonomik ve sosyal durum, inanç, millî gelenek ve komşu kültürler sanatı şekillendirir; beslenme bu etkenlerden değildir.
• Tevhid inancı tasvir yasağını doğurmuştur; kutsal metne değer hat sanatını, sonsuzluk düşüncesi geometrik desenleri etkilemiştir.
• İslam sanatı doğayı birebir taklit etmez, soyutlamaya yönelir ve farklı coğrafya ile dönemlerin eserlerini kapsar.

Emevî, Abbâsî ve Fâtımî dönemleri

• Kubbetü's-Sahre Abdülmelik b. Mervan eseridir; sekizgen planlıdır, Kûfî yazı kuşaklarıyla mimaride hüsnühatın en erken örneğidir.
• Şam Emevî Camii, Velid b. Abdülmelik tarafından eski bir kilise yerinde yaptırılmıştır.
• Emevî yapılarında taş ana malzemedir; iç süslemede mermer ve cam mozaik yoğun kullanılmıştır.
• Mşatta Sarayı Ürdün'deki Emevî çöl sarayıdır; cephesi bugün Berlin'dedir.
• Samarra Ulu Camii'nin dıştan rampalı spiral minaresi Melviye adını taşır.
• Fâtımîlerden Akmer Camii mukarnasın ilk örneklerindendir; Cüyûşî Camii cami ile meşhedi birleştirir.

Türk devletleri ve beylikler mimarisi

• Türkler anıtsal mezarları yaygınlaştırmış, dört eyvanlı planı uygulamış, tuğla silindirik minare yapmış, merkezî kubbeyi geliştirmiştir.
• Mermer Türklere özgü bir yenilik değildir; erken dönem süslemesinde heykel kullanılmaz.
• Karahanlı süslemesi tuğla geometrisi, alçı kabartma ve yazıya dayanır; figür ve mozaik yoktur.
• Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası Mengüceklilere aittir ve UNESCO listesindedir.
• Leşger-i Bazar Ulu Camii Gaznelilere aittir; Büyük Selçuklu mirası sayılmaz.
• Beylikler: Kasaba Köyü Camii ahşap direklidir; Manisa Ulucamii merkezî kubbeye geçişi gösterir; Adana Ulu Camii Ramazanoğulları eseridir.
• Konya'daki II. Kılıçarslan Kümbeti Anadolu Selçuklu mezar yapısıdır.

İlhanlılar, Safevîler, Babürlüler ve Sa'dîler

• Hülagu, Cengiz Han'ın torunudur; İlhanlıyı 1256'da kurmuş, 1258'de Bağdat'ı alıp Abbâsî Halifeliğini bitirmiştir.
• İlhanlı eserleri: Olcaytu Türbesi (sekizgen), Cacabey Medresesi, Sungur Bey Camii, Fatma Hatun Kümbeti.
• Şah İsmail 1501'de Safevîleri kurmuş, 1514'te Çaldıran'da Osmanlılarla savaşmıştır.
• Tac Mahal, Şah Cihan tarafından Agra'da Babürlü döneminde yaptırılmıştır.
• Sa'dîlerden Darîhu's-Sa'diyyîn türbe kompleksi ve zafer anısı Bedi Sarayı Ahmed el-Mansûr dönemine aittir.

Osmanlı mimarisi

• Tabhaneli (zaviyeli, Bursa tipi) cami planı erken Osmanlıya özgüdür.
• Sinan'ın çıraklık eseri Şehzade, kalfalık eseri Süleymaniye, ustalık eseri Selimiye'dir; Sinan önce askerdir.
• Batılılaşma etkileri Lale Devri'nde, III. Ahmed zamanında belirginleşmiştir.
• Şeyh Zafir Türbesi Art Nouveau üslubunun belirgin örneğidir.
• Üç Şerefeli Minare 15. yüzyıl Osmanlı eseridir; ilk Türk-İslam minareleri Karahanlı ve Gazneli dönemindendir.
• Selçuk İsa Bey Camii'nin mimarı Şamlı Ali'dir.

Mescid-i Nebevî

• Kabir üzerindeki ilk kubbe 1279'da Memlûk Sultanı Kalavun tarafından ahşaptan yapılmıştır.
• Kayıtbay yangından sonra kubbeyi tuğla ve taşla yenilemiş, II. Mahmud 1818'de yeniden yaptırmıştır.
• En kapsamlı onarım Sultan Abdülmecid döneminde 1849'da başlamış, 1861'de bitmiştir.

Kitap ve el sanatları

• Tezhip altınlama demektir; el yazmaları ve levhalar stilize motiflerle bezenir.
• Metnin başladığı sayfadaki süslü başlığa serlevha denir.
• İs mürekkebinde bağlayıcı olarak Arap zamkı kullanılır.
• Hat kalemleri Cava, İran, Kargı gibi sert kamıştan veya bambudan yapılır; yaprak kamışı yoktur.
• Cilt üslupları: Türk, Herat, Rûmi, Arap.
• Kündekâri parçaların çivi ve tutkalsız geçirilmesidir; Osmanlı ahşap süslemesinde natürmort 19. yüzyılda görülür.
• Meşk, öğrencinin ustanın yazısını taklit edip düzeltme aldığı öğrenme yöntemidir.

Melviye

Samarra Ulu Camii'nde dışarıdan sarmal rampayla çıkılan spiral minare.

Mukarnas

Mimaride ilk kez Fâtımî Akmer Camii'nde görülen kademeli süsleme öğesi.

Cami-meşhed

Mescit ile türbe işlevini birleştiren yapı; örneği Cüyûşî Camii.

Tabhane

Erken Osmanlı camilerinde yolcu ve dervişlerin kaldığı yan odalar.

Kündekâri

Geometrik ahşap parçaların bağlayıcısız birbirine geçirilmesi tekniği.

Tezhip

Kitap ve levhaların altın ve boyalarla stilize motiflerle bezenmesi.

Serlevha

Yazma eserde metnin başladığı sayfanın üstündeki süslü başlık.

Meşk

Usta-çırak taklidi ve düzeltmeyle yürüyen geleneksel öğrenme yöntemi.

Hüsnühat

Güzel yazı sanatı; mimaride ilk Kubbetü's-Sahre'de bezeme olarak kullanılmıştır.

Dört eyvanlı plan

Büyük Selçuklu cami ve medreselerinde yaygın avlu çevresi eyvan düzeni.

• Şam Emevî Camii Velid'e, Kubbetü's-Sahre Abdülmelik'e aittir; bu iki halife karıştırılmamalıdır.
• Heykel soruları hep yanlış seçenektir; erken Türk-İslam mimarisinde heykel kullanılmaz.
• Cacabey Medresesi, Sungur Bey Camii ve Fatma Hatun Kümbeti İlhanlı; Divriği Mengücekli; Leşger-i Bazar Gazneli yapıdır.
• Kalavun ilk kubbeyi ahşaptan yaptırmıştır; Kayıtbay'ın tuğla-taş yenilemesiyle karıştırılmamalıdır.
• Sinan sıralaması çıraklık Şehzade, kalfalık Süleymaniye, ustalık Selimiye şeklindedir.