AUZEF Jeomorfoloji Çıkmış Sorular

Jeomorfoloji, karalardaki ve deniz tabanındaki yer şekillerini oluşumu, evrimi ve dağılışıyla inceler. Ders; bilimin tarihçesi, mineral ve kayaçlar, tabakalanma ve fasiyesler, iç ve dış etkenler, akarsu şekilleri ile jeolojik zamanları kapsar.

Bilimin tanımı, tarihi ve kişiler

• Sırrı Erinç, Jeomorfoloji I kitabında bilimi litosfer yüzeyi şekillerini inceleyen bir dal olarak tanımlamıştır.
• İbni Sina yaklaşık bin yıl önce litolojik direnç farkı ve farklı aşınma fikrine değinmiştir.
• Morfoloji terimini ilk kez Naumann kullanmıştır; eseri Lehrbuch der Geognosie'dir.
• W. M. Davis Amerikalıdır; aşınım döngüsü ve peneplen kavramını geliştirmiştir.
• Tarihsel görüşler: neptunizm, plütonizm, katastrofizm, aktüalizm; izafiyet fiziğe aittir.
• İstanbul Üniversitesi kurucu hocalarından Akyol ve Tanoğlu anılır; Jeomorfoloji Derneği 2015'te Hüseyin Turoğlu öncülüğünde kuruldu.

Alt dallar ve etkenler

• Sekiz alt dal: flüvyal, glasiyal, kıyı, karst, kurak, periglasiyal, biyojenik ve denizaltı jeomorfolojisi.
• Antropojenik, adli ve foto jeomorfoloji bu sekizin içinde değildir.
• Yer şekillendiren süreçler iç (endojen) ve dış (eksojen) etkenlerdir.
• Volkanizma iç etkene, rüzgâr dış etkene örnektir.

Yerküre ve levha hareketleri

• Ekvator yarıçapı yaklaşık 6378 km, kabuğun ortalama kalınlığı 33 km'dir.
• Moho, kabuk ile manto arasındaki yoğunluk sıçraması sınırıdır; yoğunluk yaklaşık 2,9'dan 3,2'ye çıkar.
• Magma sıcaklığı genellikle 600-1200°C aralığındadır.
• İzlanda'da Kuzey Amerika ve Avrasya levhaları birbirinden uzaklaşır.
• Hawaii hem volkanizma hem deprem görülen bir bölgedir.
• Etna'da lavın yeryüzüne çıkması yüzey volkanizmasıdır.

Mineraller

• Mineral, belirli bileşimi ve düzenli kristal yapısı olan doğal katı inorganik maddedir.
• Mohs cetvelinde talk 1 ile en yumuşak, kuvars (SiO2) 7'dir.
• Parlaklık, çizgi rengi, tat ve koku fiziksel özelliktir; atom ve iyon yarıçapı değildir.
• Romboedrik sistem eşkenar dörtgen şekillidir.
• Kireçtaşı asitle köpürtülerek tanınır.

Magmatik ve metamorfik kayaçlar

• Katılaşım kayalarının ayırt edici özelliği kristalli yapıdır.
• Granit asit, iri kristalli ve açık renkli derinlik kayacıdır.
• Andezit dioritin yüzeydeki ince kristalli karşılığıdır; bazalt koyu renkli ve ince kristallidir.
• Sünger taşı en düşük yoğunluklu katılaşım kayacıdır.
• Metamorfizma kayacın katı hâlde başkalaşmasıdır; kontakt türü magma temasıyla olur.
• Foliasyon mineral dizilimini, şistleşme levhalara ayrılmayı anlatır; amfibolit metamorfik kayadır.

Tortul kayaçlar ve tabakalanma

• Tortul kayaçların başlıca özellikleri tabakalı yapı ve fosil içermesidir.
• Konglomera yuvarlak, breş köşeli çakıllı kırıntılı kayaçtır.
• Kum boyutu 0,02-2 mm; 1-2 mm arası çok iri kumdur.
• Konkordant tabakalanma uyumlu, diskordant uyumsuz dizilimdir.
• Homojen tabakalanmada tane boyutu benzerdir; heterojende düzensizdir.
• Tüf tane boyutu sınıfı değil, volkanik kökenlidir.

Fasiyesler

• Fasiyes, çökelin oluştuğu ortamı ve canlı topluluklarını yansıtır; ana ortamlar karasal, geçiş, denizeldir.
• Rüzgâr depoları: iyi elenmiş, mat yuvarlak taneler, çapraz tabakalanma.
• Flüvyal depolar: kötü boylanma, merceksi yapı, leve, burun seti, krevas.
• Kıyı fasiyesi: güçlü dalga, iri çakıl, kuruma çatlakları, mercan resifleri.
• Sığ deniz fasiyesi: ince kum, mil, kil, laminalı tabakalanma ve oolit.

Akarsu şekilleri, yapılar ve zamanlar

• Akarsu derine, yana ve geriye aşındırır; hız düşünce kum adası, delta ve yelpaze birikir.
• Olgunluk devresinde derine aşındırma biter, yana aşındırma ve menderesler öne çıkar.
• Asılı vadi buzul ürünüdür; menderes akarsu şeklidir.
• Monoklinal yapıda tabakalar tek yöne 5°'den fazla eğimlidir.
• Kalank kıyıları Marsilya ve Mersin'de görülür.
• Tersiyer Üçüncü Zaman'dır; Pliosen onun son devresidir. Karbonifer taş kömürü devridir.

Fasiyes

Çökelin ya da kayacın oluştuğu ortamın özelliklerini ve canlı topluluklarını yansıtan genel nitelik.

Sediment

Aşınan malzemenin belirli sahalarda birikmesiyle oluşan birikim.

Foliasyon

Minerallerin basınçla paralel bantlar hâlinde dizilmesi, yapraklanma.

Metamorfizma

Kayacın erimeden katı hâlde doku ve mineral bakımından başkalaşması.

Diskordant tabakalanma

Alt ve üst tabakalar arasında uzanış ve eğim uyumunun bulunmaması.

Konkordant tabakalanma

Tabakaların birbirine paralel ve uyumlu dizilmesi.

Moho

Kabuk ile manto arasındaki yoğunluk sıçraması gösteren sınır yüzeyi.

Peneplen

Davis'in aşınım döngüsünde yaşlılık sonunda ulaşılan aşınmış yüzey.

Monoklinal yapı

Tabakaların tek yöne ve genellikle 5°'den fazla eğimli olduğu yapı.

Magma

Yer kabuğunun derinlerindeki, uçucu içeren akışkan silikat eriyiği.

• Diorit derinlik kayacı, andezit onun yüzey karşılığıdır; granit iri, bazalt ince kristallidir.
• Fasiyes sorularında ipucu tane özelliğidir: mat ve çapraz tabakalı rüzgâr, kötü boylanmalı merceksi flüvyal, çakıllı ve resifli kıyı.
• Konkordant uyumlu, diskordant uyumsuzdur; homojen ve heterojen tabakalanma tane boyutuyla ayrılır.
• Olumsuz sorularda dışarıda kalanı bul: izafiyet, metodizm, antropojenik jeomorfoloji, asılı vadi, tüf, atom yarıçapı.
• Kişi sorularında eser ve ülkeyi eşleştir: Erinç Jeomorfoloji I, Naumann morfoloji, Davis ABD.