AUZEF Kuaterner Coğrafyası Çıkmış Sorular

Kuaterner Coğrafyası, yaklaşık 2,5-3 milyon yıldır süren jeolojik zamanı; buzul ve buzullar arası devreleri, iklim ve deniz seviyesi değişimlerini, tektonizma ve volkanizmayı, karstı, kurak bölgeleri, tarihlendirme yöntemlerini ve insanın çevreye etkisini (Antroposen) ele alır.

Kuaterner ve zaman bölümleri

• Kuaterner iki döneme ayrılır: Pleistosen (Buzul Çağı) ve Holosen (günümüzü de kapsar). Antroposen ise tartışmalı, yeni bir kavramdır.
• Pleistosen, Pliosen sonundaki soğumayla başlar ve son deglasiyasyonla biter; yaklaşık 1,8 milyon yıl önce ile 11.500 yıl önce arasında kabul edilir.
• Pleistosen-Holosen sınırı, bölgede buzulların çekilip glasyal dönemden postglasyal döneme geçilmesiyle çizilir.
• Kuaterner'in belirgin özelliklerinden biri ilk insanın ortaya çıkıp gelişmesidir.
• Yer kabuğu kayaçlarına göre Dünya'nın yaşı yaklaşık 4,6 milyar yıldır.

Buzul dönemleri ve iklim

• Dünya tarihinde geniş ölçüde buzullaşma beş kez yaşanmış, sonuncusu Kuaterner'de olmuştur; aralarda iklim genelde sıcaktır.
• Alp buzul evreleri eskiden yeniye Günz, Mindel, Riss, Würm'dür; Wisconsin Kuzey Amerika'ya aittir.
• Buzul dönemleri yaklaşık 100.000 yılda bir, buzul arası dönemler 20.000-30.000 yılda bir yinelenmiştir (Milankovitch döngüleri).
• Buzul dönemlerinde karaların yaklaşık 1/3'ü buzla örtülüydü; bugün bu oran yaklaşık 1/10'dur.
• Glasiyal devrede sıcaklık düşük, kar yağışı fazladır; interglasiyal devrede iklim bugüne yakın ya da daha sıcaktır.
• Küçük Buzul Çağı (yaklaşık 1400-1850) kıtlık, göç ve siyasi değişimlere yol açmıştır.

Pleistosen etkileri ve Holosen bitki devreleri

• İklim değişimleri doğrudan deniz seviyesi değişimlerini, izostatik hareketleri ve morfojenetik bölgelerin kaymasını etkilemiştir.
• Plüvyal (nemli) devrelerde akarsular güçlenmiş, interplüvyal (kurak) devrelerde zayıflamıştır; klimatik taraçalar ve kuru vadiler bunun ürünüdür.
• Nemli devrelerde kapalı havzalarda geniş göller oluşmuştur; Küçükçekmece gibi denizle bağlantılı lagünler kapalı havza gölü sayılmaz.
• Würm sonrası Avrupa bitki devreleri: Preboreal, Boreal, Atlantik, Subboreal, Subatlantik.
• Atlantik devre sıcak ve nemlidir; ıhlamur ve meşe öne çıkar. Subatlantik devrede turbalıklar artar.
• Fiyortlu kıyılar buzul etkisiyle oluşur.

Tektonizma, levhalar ve deprem

• Yer kabuğundaki gerilmelerle gelişen olayların tümüne tektonizma denir.
• Akdeniz, Tetis'in kalıntısıdır; Afrika levhası Avrasya altına daldığı için daralır. Pasifik en geniş levhadır.
• Türkiye'nin aktif fay zonları: Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu, Ecemiş ve Tuz Gölü fayları; 'Güneydoğu Anadolu Fayı' diye bir fay yoktur.
• Erzincan (Kuzey Anadolu Fayı) ve Kahramanmaraş (Doğu Anadolu Fayı) aktif fayları nedeniyle 1. derece deprem bölgesindedir.
• Genç tektonik kanıtları: horst-graben yapıları, deforme taraçalar, denizaltı kanyonları, sürempoze ve antesedans boğazlar.
• Paleosoller genç tektoniğin değil, eski iklimlerin kanıtıdır.

Volkanizma

• Merkezî püskürmede magma tek bacadan çıkar ve koni oluşur: Vezüv, Etna, Fuji, Erciyes, Ağrı.
• Çizgisel (fisür) püskürmede magma kırık hattı boyunca çıkar; koniler hat üzerinde dizilir (İzlanda, Karapınar maarları).
• Atlas Okyanusu sırtı bir açılma sahasıdır; Sumatra-Java ise levha dalması nedeniyle konverjans alanıdır.
• Ateş Çemberi Pasifik'i çevreler; Filipinler'deki Pinatubo buradadır.
• Türkiye'de genç volkanizma alanları: Ovacık, Kula (Manisa). Doğu Anadolu'daki sönmüş volkanlar Ağrı, Süphan, Nemrut, Tendürek'tir.
• Hawaii, Vulkano, Stromboli ve Pele patlama tipi adıdır; Ağrı bir dağ adıdır.

Tarihlendirme yöntemleri

• Göreceli yöntemler: litostratigrafi, biostratigrafi, pedostratigrafi, morfostratigrafi.
• Ritme dayalı mutlak yöntemler: dendrokronoloji, varvoloji, likenometri, speleotem halkaları; radyokarbon radyometriktir.
• Dendrokronoloji halka genişliği, yapı ve odun yoğunluğundaki değişimlere bakar.
• TL yöntemi (1.000-500.000 yıl) seramik, lav gibi ısınmış minerallerde işler; odun için uygun değildir, odunda radyokarbon kullanılır.

Karst, kurak bölgeler ve akarsular

• Karstlaşma çözünebilir kayaçlarda (kalker, dolomit) gelişir; iklim doğrudan etkilidir.
• Türkiye'de jips karstı çoğunlukla İç Anadolu'da, kayatuzu karstı Çankırı ve Iğdır çevresindedir.
• Kurak bölgelerde yer şekillerini en çok rüzgârlar biçimlendirir; areik sahalarda akarsu akışı yoktur.
• Namib Çölü, soğuk Benguela Akıntısı nedeniyle kıyıdan başlar; Rub Al-Khali dünyanın en geniş kum çölüdür.
• Mağaralar akarsuyun doğrudan ürünü değildir; vadi, boğaz, delta ve menderes öyledir.
• Yalıtaşı Türkiye'de en yaygın Alanya-Gazipaşa kıyılarında görülür.

Antroposen

• Kavramı 2000'de Nobel ödüllü Paul Crutzen yaygınlaştırmıştır.
• Başlangıcı 1750'lerdeki Sanayi Devrimi'ne dayandırılır; James Watt'ın buhar makinesi simgesidir.
• Kentleşme, nüfus artışı, karbon salınımı gibi fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkilere dayanır; savaş ve terör temel ölçüt değildir.
• Antarktika İnlandsisi yaklaşık 13,5 milyon km² ile en büyük buz kütlesidir.

Moren

Buzulun taşıyıp erirken bıraktığı düzensiz blok, çakıl, kum ve kil yığınları; buzulun eski sınırlarını gösterir.

İnterglasiyal

İki buzul evresi arasında iklimin bugüne yakın ya da daha sıcak olduğu, buzulların çekildiği dönem.

Plüvyal

Yağışlı ve nemli devre; akarsular güçlenir.

Neotektonik

Yakın jeolojik dönemde gelişen, aktif fay zonlarını oluşturan tektonik yapılar.

Paleosol

Geçmiş iklimde oluşup sonradan örtülmüş eski toprak.

Sürempoze ve antesedans boğaz

Akarsuyun yükselen bloğu yarmasıyla oluşan boğaz; genç yükselmenin doğrudan kanıtı.

Merkezî püskürme

Magmanın tek bacadan çıkıp koni biçimli volkan oluşturduğu püskürme tipi.

Çizgisel püskürme

Magmanın kırık hattı boyunca çıkıp sıralı koniler ya da lav platoları oluşturduğu püskürme.

Dendrokronoloji

Ağaç yıllık halkalarının sayımı ve incelenmesiyle geçmiş iklim ve olayları belirleme yöntemi.

Areik saha

Akarsu akışının hiç olmadığı ya da süreksiz olduğu kurak alan veya çöl.

Karstlaşma

Suyun kalker, dolomit gibi kayaçları kimyasal olarak çözmesiyle oluşan şekillenme.

Antroposen

İnsan etkisinin yer sistemlerini jeolojik ölçekte değiştirdiği, tartışmalı yeni zaman dilimi.

• Würm Alp'in son buzulu, Wisconsin ise Kuzey Amerika'nındır; ikisi aynı döneme denk gelir.
• Pleistosen buzullı, Holosen günümüzü içeren dönemdir; Antroposen Kuaterner'in resmî alt dönemi değildir.
• Merkezî püskürme tek koni, çizgisel püskürme kırık hattı demektir; örneklere bakılarak ayırt edilir.
• Paleosol ve podzolik topraklar iklim göstergesidir; genç tektonik kanıtı ya da buzul ayırıcı sayılmaz.
• Radyokarbon organik malzemede (odun) kullanılır; TL ısınmış mineral içeren seramik ve lavda kullanılır.