AUZEF Küresel İklim Değişikliği ve Atmosferik Afetler Çıkmış Sorular

Ders, atmosferin yapısını ve işlevlerini, iklimin yeryüzü şekilleri ile toplum üzerindeki etkilerini, geçmiş iklim değişimlerini, günümüzdeki küresel ısınmayı ve atmosfer kaynaklı afetlerin türlerini ile yönetimini ele alır.

Atmosfer, iklim ve sera etkisi

• Atmosfer hacimce yaklaşık yüzde 78 azot ve yüzde 21 oksijenden oluşur; oransal olarak en önemli gaz azottur.
• Atmosfer sıcaklık, basınç, rüzgâr ve yağışı etkiler; bu elemanların birleşimi iklim tiplerini oluşturur.
• Sera gazları ısıyı tutar; bu etki olmasa ortalama sıcaklık yaklaşık -18°C olur, yeryüzü ise yaklaşık 15°C'de kalır.
• Hissedilen sıcaklık; hava sıcaklığı, nem ve rüzgâr hızının birlikte etkisiyle belirlenir.
• İklim, yer sisteminde atmosfer küresine ait bir kavramdır.
• Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanımı (revolüsyon) eksen eğikliğiyle birleşerek mevsimleri doğurur; günlük değişim rotasyondan gelir.

Geçmiş iklimler ve paleoklimatoloji

• Paleoklimatoloji binlerce, hatta milyonlarca yıl öncesinin iklimini inceler.
• Fosil, polen, buz karotu ve ağaç halkası geçmiş iklim verisi sağlar; uydu görüntüleri ve aletli kayıtlar eski dönemler için yetersizdir.
• Dendroklimatoloji ağaç halkalarına dayanır ve canlı bir organizmadan veri alır.
• Karbonifer, gür ormanların geliştiği ve kömür yataklarının oluştuğu sıcak-nemli dönemdir.
• Holosen bugünkü iklim koşullarının başladığı jeolojik zamandır.
• Küçük Buzul Çağı MS 1300-1850 arasındadır; Celali İsyanları, Fransız İhtilali ve büyük patates kıtlığı bu soğuk döneme denk gelir.
• Maunder Minimumu, güneş lekelerinin azaldığı 1645-1715 dönemidir.

Güncel iklim değişikliği ve nedenleri

• Bugünkü ısınmanın ana nedeni insan kaynaklı sera gazlarıdır; eski ısınmalar çoğunlukla güneş ve volkanizma gibi doğal etkenlerle açıklanır.
• Fosil yakıt, sanayi, ormansızlaşma ve hayvancılık sera gazını artırır; ağaçlandırma ise karbondioksiti azaltır.
• Pirinç üretimi esas olarak metan salar, CO₂ kaynağı değildir.
• Türkiye'de emisyonların en büyük payı enerji üretimi ve tüketimindendir.
• Birçok çalışmada tehlikeli sınır değer 1,5°C kabul edilir.
• Aerosoller havada asılı duran çok küçük katı veya sıvı parçacıklardır.

Kentleşme ve ısı adası

• Kentsel yüzeyler gündüz enerjiyi emip geceleyin geri verir; bu olgu şehir ısı adasıdır.
• Beton, asfalt ve geçirimsiz yüzeyler ısı adasını güçlendirir; yeşil alanlar serinletir.
• Kentleşme gece sıcaklıklarını ve hava kirliliğini artırır.
• Ozon incelmesi küresel bir sorundur, kentleşmenin sonucu değildir; kalınlaşma söz konusu olmaz.

İklim değişikliğinin etkileri

• Isınma buzulları eritir, deniz seviyesini yükseltir, ekstrem olayları sıklaştırır ve tür kayıplarına yol açar.
• Kutup iklimi yayılmaz, daralması beklenir; iklim kuşakları kutuplara kayar.
• Tarım, balıkçılık, ormancılık ve turizm doğrudan etkilenir; sanayi daha dolaylı etkilenir.
• Kış turizmi kısalır, kıyı turizmi deniz seviyesinden zarar görür; inanç ile kongre-fuar turizmi en az etkilenir.
• Kıyı ekosistemleri tuzlanma ve deniz seviyesi artışından zarar görür.

İklim, jeomorfoloji ve iklim bölgeleri

• Klimatoloji, hava olaylarının genel karakterini ve dağılışını çevre açısından inceler.
• İklim kuşağının karakterini taşıyan yer şekilleri zonal şekillerdir.
• İklim yüzeyi aşınma, birikme ve çözünmeyle yavaş yavaş, zamanın katkısıyla değiştirir.
• Günlenme, ayrışma ve çözülme süreçlerinden oluşur; atmosfer hem fiziksel hem kimyasal süreçleri etkiler.
• Bakı, yükselti, karasallık ve denizellik iklimi yerel ölçekte alt tiplere ayırır.
• Orta enlemler 30°-60° arasındadır; tropikal ve polar hava kütleleri burada karşılaşır.
• Akdeniz'de kışı kutupsal cephenin konumu belirler; yazın ITCZ'nin kuzeye kayması Azor Yüksek Basıncı'nı etkili kılar.

Atmosferik afetler

• Atmosferik afetler kısa süreli meteorolojik ve uzun süreli klimatolojik olarak ikiye ayrılır; klimatolojikler onlarca yıllık ölçektedir.
• Depremler ve volkanik patlamalar jeolojik afettir; atmosferin doğrudan etkisi yoktur.
• Kuraklık sinsi ve yavaş gelişir; hortum ve sel ani gelişir.
• Kuraklık türleri: tarımsal (kök bölgesinde nem eksikliği) ve hidrolojik (yüzey ve yeraltı suyu azalması).
• Orajlar alçak basınçta ve sıcak-nemli ortamda oluşur; Arktik bölgelerde görülmez, üst atmosferin soğuması oluşumu kolaylaştırır.
• Tropikal siklonlar için rüzgâr kaymasının zayıf olması gerekir; orta enlem siklonları 30°-60° arasında oluşur.
• Sıcak ve kurak koşullar yabanıl yangınları kolaylaştırır; ekstrem sıcaklıklar klimatolojik afetlerin büyük kısmını oluşturur.

Afet yönetimi

• Doğa olayının afete dönüşmesini belirleyen etmen insana olan etkisidir.
• Afetin büyüklüğünü olayın boyutu, yerleşime uzaklık, nüfus yoğunluğu ve çevre tahribatı belirler.
• Afet yönetimi, afeti önlemeyi ve zararları azaltmayı hedefler; ilk adım riski azaltmaktır.
• Teknolojik gelişmeler genellikle kayıpları azaltır.

Antropojenik

İnsan faaliyetlerinden kaynaklanan etki veya salım.

Revolüsyon

Dünya'nın Güneş çevresinde elips yörüngede dolanması; mevsimlerin nedenidir.

Presisyon

Dünya'nın eksen eğikliğinde uzun sürede görülen değişim.

Zonal şekil

İklim kuşağının karakterini yansıtan yer şekilleri.

Şehir ısı adası

Kentlerin çevre kırsala göre daha sıcak kalması olgusu.

Dendroklimatoloji

Ağaç halkalarından geçmiş iklimi çözümleyen yöntem.

Tarımsal kuraklık

Bitki kök bölgesinde yeterli nemin bulunmaması.

Hidrolojik kuraklık

Uzun süreli yağış eksikliğiyle yüzey ve yeraltı sularının azalması.

Aerosol

Havada asılı kalan çok küçük katı veya sıvı parçacıklar.

Klimatoloji

İklimi ve coğrafi dağılışını çevre açısından inceleyen bilim dalı.

Muson

Kıtanın ısınmasıyla denizden gelen nemli rüzgârın getirdiği sağanak yağışlar.

• Ozon incelmesi ile kalınlaşması karıştırılmamalı; ozon ısınmadan ve kentleşmeden değil, CFC gibi kimyasallardan etkilenir.
• Deprem ve volkanizma jeolojik afettir; atmosfer kaynaklı veya hidrolojik afet şıkkında olmaz.
• Klimatoloji uzun süreli iklimi, meteoroloji kısa süreli hava olaylarını inceler.
• Tarımsal kuraklık kök bölgesi nemiyle, hidrolojik kuraklık yüzey ve yeraltı suyuyla ilgilidir.
• Soru 'yer almaz' diyorsa ısınmanın tersi sonuçlar (kutup iklimi yayılması, kış turizminin uzaması) genellikle yanlış şıktır.