AUZEF Küreselleşme Çağında Göç Çıkmış Sorular

Ders, göçün kavramsal çerçevesini, küreselleşme ve Sanayi Devrimi ile ilişkisini, Türkiye'nin iç ve dış göç tarihini, uluslararası koruma rejimini ve Avrupa'nın göç yönetimini ele alır. Ayrıca diaspora, uyum modelleri ve hemşehrilik gibi toplumsal kavramlar işlenir.

Göç kavramı ve küresel eğilimler

• Göç, toplumsal, ekonomik, siyasal ya da doğal nedenlerle coğrafi yer değiştirmedir.
• Küresel göçün ana akımı genel olarak doğudan ve güneyden batıya, gelişmiş ülkelere doğrudur; batıdan doğuya göç ana akıma örnek olmaz.
• Castles ve Miller'a göre eğilimler: küreselleşme, hızlanma, farklılaşma, kadınsılaşma, politikleşme. Kolaylaşma listede yoktur.
• Küreselleşme sınırları geçirgenleştirir; sınırların belirginleşmesi ve milli kimliğin öne çıkması küreselleşmenin sonucu sayılmaz.
• Emekli göçü gibi daha elverişli iklim ve yaşam için yapılan gönüllü göçler yaşam tarzı göçüdür.
• Dünyada en çok göçmen barındıranlar arasında ABD, Almanya, Suudi Arabistan, Rusya, Birleşik Krallık vardır; Hindistan yoktur.

Sanayi Devrimi, kentleşme ve iç göç

• Sanayi Devrimi göç açısından kırdan kente göçü ve kentleşmeyi hızlandırmıştır; ilk göç tartışmaları bu konuda başlamıştır.
• Türkiye'de şehirleşme Cumhuriyet'ten çok partili döneme kadar yavaştı, 1950'lerde sanayileşme ve tarımda makineleşmeyle ivme kazandı.
• Kentteki sanayinin işgücü talebi çekici bir neden olup tarımsal itici neden sayılmaz.
• 1990'larda Doğu ve Güneydoğu'dan güvenlik kaynaklı kitlesel göç oldu; 2000'lerde iç göç eğitim, tayin, yaşam standardı odaklı ve daha nitelikli hâle geldi.
• Kentleşme nüfusun kentte toplanmasıdır; kentlileşme bireyin kent değerlerini ve yaşam tarzını benimsemesidir.
• Modernleşmeci kurama göre göçmenler geleneksel kalıpları bırakıp kent tutumlarını benimser.

Osmanlı'dan Cumhuriyet'e zorunlu göçler

• Osmanlı'nın toprak kayıplarıyla gelen göçmenler çoğunlukla kırsala yerleşmiş, kentleşme oranı belirgin artmamıştır.
• 1923'te Türkiye ile Yunanistan arasında nüfus mübadelesi yapıldı; İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri kapsam dışı kaldı.
• Doğu Türkistan'dan göçler Balkanlaşma göçlerine girmez.
• 1950'lerin başında Bulgaristan'dan yaklaşık 154 bin Türk, Soğuk Savaş blok ayrışması nedeniyle göç etti; Türkiye 1952'de NATO'ya girerek Batı safında yer aldı.
• Bulgaristan 1989'da Türkleri yeniden göçe zorlamış, yoğun bir göç dalgası yaşanmıştır.
• Azınlıkların toplu ayrılışı Varlık Vergisi, 6-7 Eylül, Kıbrıs gerginliği ve İsrail'in kuruluşuyla ilişkilidir; 1961 işgücü anlaşmasıyla ilgili değildir.

Türkiye'den işçi göçü

• İlk işçi anlaşması 1961'de Almanya ile yapıldı.
• Avrupa'ya giden işçilere geçici sayıldıkları için misafir işçi (Gastarbeiter) denmiştir.
• Avrupa'ya göç aile birleşimiyle kalıcı yerleşmeye dönüşmüş, Ortadoğu ve Afrika'ya göç geçici kalmıştır.
• 1973 petrol krizinden sonra Almanya işçi alımını durdurmuş; çoğu Türk dönmeyip aile birleşimiyle kalmıştır.
• Döviz girdisi ve işsizliği azaltma yararlıdır; nitelikli işgücünün yurt dışında kalması zarardır, nitelikli dönenler ise yarar sağlar.
• 1970'lerden sonra Batı esnek üretime geçmiş, emek yoğun üretimi ucuz işgücü ülkelerine kaydırmıştır.

Mültecilik ve Türkiye'nin statü uygulaması

• Cenevre Sözleşmesi zulüm korkusuna dayanır; yoksulluk gibi salt ekonomik nedenler mülteci statüsü vermez.
• Türkiye 1951 Sözleşmesi'ne coğrafi çekince koymuştur; tam mülteci statüsü yalnızca Avrupa'dan gelenlere tanınır.
• Üçüncü ülkeye yerleşmek için başvuranlara şartlı mülteci statüsü verilir.
• 1980 sonrası liberalleşme ve bölgesel krizlerle Türkiye transit ve düzensiz göçmenler için de hedef ve geçiş ülkesi olmuştur.
• 6458 sayılı Kanun'a göre sınır dışı edilecekler geri gönderme merkezlerinde idari gözetimde tutulur.
• Güvenli üçüncü ülke, mülteci haklarına uyan ve baskı uygulamayan ülkedir.

Avrupa'nın göç ve sınır yönetimi

• Dublin Sözleşmesi (15 Haziran 1990) başvurunun göçmenin ilk girdiği ülkede yapılmasını öngörür.
• Türkiye-AB Geri Kabul Anlaşması ve Vize Serbestisi Diyaloğu 16 Aralık 2013'te imzalandı; AB'ye geçenlerin Türkiye'ye geri kabulünü düzenler.
• Frontex sınır güvenliği, risk analizi, eğitim ve koordinasyonla ilgilenir; göçmenlerin temel ihtiyaçlarını karşılamak görevi değildir.
• Triton, Kasım 2014'te Frontex'in başlattığı sınır kontrolü ve sahil güvenlik operasyonudur.
• En riskli rota Orta Akdeniz'dir; en çok kıyıya çıkış İtalya ve Yunanistan'da olur. Ceuta ve Melilla Fas topraklarındadır.
• AB üyeleri içinde nüfusa oranla en yüksek göçmen payı Lüksemburg'dadır; genel olarak BAE'dedir.
• İnsan ticaretinde mağdur rızasız veya hile, zor, çaresizlik sömürüsüyle götürülür; göçmen kaçakçılığında ise rıza vardır.

Diaspora, uyum ve hemşehrilik

• Diaspora dağılma, saçılma demektir; Safran'a göre merkezden en az iki çevre bölgeye dağılmayı gerektirir, tek bölgeye sürgün ölçüt değildir.
• Asimilasyon göçmenin kimliğini yitirip egemen toplumda erimesidir; adaptasyon da egemen topluma uyum anlamında diğer modellerden ayrılır.
• Çokkültürlülüğü Kanada, Avustralya, İsveç uygular; İsviçre'de vatandaşlığa geçiş zordur.
• Gettolar göçmenlere dil, gelenek ve dayanışma imkânı sağlayan sığınak işlevi görür.
• Hemşehrilik gurbette aynı memleketliler arasındaki yerel yurt sevgisi ve dayanışmadır; hemşehri dernekleri yabancılaşmayı azaltır.
• Zorunlu ve ani göç eden Doğu ve Güneydoğulular dayanışma ağı kurmakta zorlanmıştır.
• Geri dönen göçmenler zincirleme göç ağlarını güçlendirir ve rollerini yitirmez.
• Müslüman göçmen profili: Fransa-Cezayir, İngiltere-Pakistan, Almanya-Türkiye, Belçika-Fas; Hollanda-Libya yanlıştır.

Göç

İnsanların çeşitli nedenlerle bir yerden başka bir yere coğrafi olarak yer değiştirmesi.

Misafir işçi

Geçici çalışıp döneceği varsayılan, Avrupa'ya giden işçi (Gastarbeiter).

Şartlı mülteci

Türkiye'nin coğrafi çekincesi nedeniyle Avrupa dışından gelip başka ülkeye yerleşmek isteyene verilen statü.

Yaşam tarzı göçü

Daha iyi iklim ve yaşam koşulları için gönüllü yapılan göç, örneğin emekli göçü.

Düzenli göç

Başka bir ülkeye yasal yoldan girip orada bulunma.

Kentlileşme

Bireyin kent değerlerini ve yaşam tarzını benimseyip kentli olması.

Hemşehrilik

Aynı yöreden olanların gurbette duyduğu yerel yurtseverlik ve dayanışma.

Diaspora

Bir halkın anayurdundan ayrılıp dağılması ve anayurtla bağını sürdürmesi.

Asimilasyon

Göçmen grubun kimliğini yitirip egemen toplumda erimesi.

Dublin Sözleşmesi

Sığınma başvurusunun ilk girilen AB ülkesinde yapılmasını hükme bağlar.

Frontex

AB dış sınır güvenliğinden sorumlu Avrupa Sınır Güvenliği Ajansı.

ILO

Uluslararası Çalışma Örgütü.

• Mülteci ile ekonomik göçmen ayrımına dikkat: zulüm korkusu mülteciliği, yoksulluk ise ekonomik göçü belirler.
• Misafir işçi, geçici varsayımla verilen addır; gerçekte Avrupa'ya göç kalıcılaşmıştır.
• Kentleşme demografik süreçtir, kentlileşme bireyin uyumudur; karıştırılmamalı.
• İnsan ticareti rızasızdır, göçmen kaçakçılığında rıza vardır.
• Olumsuz kök sorularında (değildir, yer almaz) tuzak şıklar: batıdan doğuya göç, kolaylaşma, sınırların belirginleşmesi, Batı Trakya Türkleri mübadelede yoktur.