AUZEF Maliye Politikası Çıkmış Sorular

Maliye Politikası dersi, devletin gelir, harcama ve borçlanma araçlarıyla istikrar, istihdam, gelir dağılımı ve büyüme hedeflerine nasıl ulaşmaya çalıştığını anlatır. İktisat okullarının görüşleri, çarpan ve IS-LM analizi, enflasyon, durgunluk ve Türkiye deneyimi ana eksenlerdir.

İktisat okulları ve devletin rolü

• Fizyokrasi, 18. yüzyılın ortalarında Merkantilizme tepki olarak doğmuştur.
• Klasikler jandarma devleti, tarafsız vergiyi, denk bütçeyi ve bireysel çıkarın toplum yararına işlediğini savunur.
• Rasyonel beklentiler yaklaşımı 1970 sonrası modern bir görüştür; Klasiklere ait değildir.
• Keynes toplam talebin çıktıyı belirlediğini söyler; durgunlukta genişletici maliye politikasını önerir.
• 1929 Buhranı sonrası, 1930'lardan itibaren kamu harcamaları ve devletin rolü önem kazanmıştır.
• Arz yanlılara göre yüksek vergi oranları çalışma, tasarruf ve yatırımı bozar; büyümeyi olumsuz etkiler.
• Radikal iktisatçılara göre kamu harcamaları çoğunlukla sermaye sahiplerinin yararına işler.

Maliye politikasının hedefleri ve yöntemleri

• Hedefler istikrar, istihdam, gelir dağılımı ve büyümedir; harcamaları azaltmak hedef değil araçtır.
• Ekonomik istikrar, tam istihdam ile fiyat istikrarından oluşur.
• Enflasyon, işsizlik ve dış açık kısa dönem hedefidir; kişi başı milli gelir artışı uzun dönem hedefidir.
• İradi politikada tanıma, karar, uygulama ve etki gecikmeleri görülür.
• Otomatik istikrar sağlayıcılar (artan oranlı gelir vergisi, işsizlik sigortası) ayrı karar gerektirmeden devreye girer.
• Türkiye'de 1994 ve 2001 krizlerinde şok maliye politikası yöntemi uygulanmıştır.

Çarpanlar

• Kamu harcamaları çarpanı 1/(1 − marjinal tüketim eğilimi) ile bulunur; MTE 0,75 ise çarpan 4, 100 milyarlık artış 400 milyar yaratır.
• Marjinal tüketim eğilimi yükseldikçe çarpan büyür.
• Vergi çarpanı eksi işaretlidir; vergi artışı harcanabilir geliri ve tüketimi kısarak geliri düşürür.
• Denk bütçe çarpanı 1'dir; bunun için harcamadan yararlananlarla vergi ödeyenlerin MTE'sinin aynı olması gerekir.
• Dışa açık ekonomide ithalata sızıntı çarpanı küçültür.
• Haavelmo teoremine göre denk bütçe de genişletici etki yaratabilir.

IS-LM modeli ve para politikasıyla ilişki

• IS mal piyasası, LM para piyasası dengesini gösterir; LM'nin eğimi pozitiftir.
• Para arzı artınca LM sağa kayar; kamu harcaması ve vergi değişimi IS'i kaydırır.
• Para talebi faize duyarsızsa LM dikeydir; faiz esnekliği sonsuzsa maliye politikası etkilidir.
• Kamu harcaması artınca faiz yükselir, özel yatırım geriler (dışlama etkisi); para arzı birlikte artarsa dışlama doğmaz.
• Monetaristler spekülatif para talebinin faiz esnekliğinin sıfıra yakın olduğunu savunur.
• IS-LM ve IS-LM-BP (Mundell-Fleming) maliye ile para politikasını birlikte inceler; çarpan modeli yalnız mal piyasasına bakar.

Enflasyon, deflasyon ve stagflasyon

• Enflasyonla mücadelede daraltıcı politika uygulanır: harcama kısılır, bütçe fazlası oluşur; personel harcamasını artırmak talebi büyütür.
• Yatırım harcamalarının kısılması en az tepki doğurur.
• Deflasyon, fiyatların sürekli düşmesidir; toplam talebi artırmak için kamu tüketim harcamaları etkilidir.
• Stagflasyon, durgunluk ve enflasyonun birlikte görülmesidir; ilk kez 1973 Petrol Krizi'nde yaşanmıştır.
• Stagflasyon yalnız talep yönlü araçlarla önlenemez; çoğunlukla maliyet kaynaklıdır, büyüme ihmal edilmemelidir.
• Phillips Eğrisi enflasyon ile işsizlik arasındaki ters ilişkiyi gösterir.
• Durgunlukta altyapı yatırımları hem geliri hem üretim kapasitesini artırır.

Borçlanma ve bütçe dengeleri

• İç borçlanmada borçlanan taraf Hazine ve Maliye Bakanlığı'dır.
• Bütçe açığı tahakkuka, nakit açığı fiili para çıkışına dayanır; avans ödemeleri ikisini ayrıştırır.
• Operasyonel açık, faiz dışı açık ile reel faiz ödemelerinin toplamıdır.
• Senyoraj, devletin para basma yetkisinden elde ettiği gelirdir.
• Durgunlukta vergi artırmak yerine borçlanmak kamu borcunu artırır.
• Dış borç, üretim kapasitesini artırmayan alanlarda kullanılırsa risk doğurur.
• 1980 sonrası Türkiye'de borçlanma gereksiniminin en büyük payı konsolide bütçe açıklarındadır.

Harcama, vergi ve gelir dağılımı

• Transfer harcamaları karşılıksızdır, kaynak yaratmaz; yalnızca kaynağı bir kesimden diğerine aktarır.
• Eğitim ve sağlık gibi insan sermayesi harcamaları kalkınma carileri sayılır.
• Vergi zorunlu ve karşılıksızdır; yararlanana ödettirme harç ve ücretin özelliğidir.
• Kaynakta kesme tahsilatı güvenceye alır ve kurumlar vergisinin esnekliğini artırır.
• Geriye yansımada yük faktör fiyatlarının düşmesiyle, ileriye yansımada satış fiyatının artmasıyla aktarılır.
• Piyasada oluşan dağılım birincil, devlet müdahalesinden sonraki dağılım ikincildir; faktörel dağılım faktör paylarıdır.
• Adil vergilemede artan oranlılık aranır; tersine artan oranlılık adil sayılmaz.

Büyüme ve Türkiye deneyimi

• Harrod-Domar modeli büyümeyi tasarruf oranı ve sermaye birikimiyle açıklar.
• Dengeli, dengesiz ve spontane büyüme yazındaki büyüme türleridir.
• 24 Ocak 1980 kararlarında devalüasyon, KİT zamları ve dış ticaret serbestliği vardı; faizler serbest bırakıldı, düşürülmedi.
• Finansal serbestleşme döneminde enflasyon ve faiz yükselmiş, kalıcı bütçe fazlası görülmemiştir.
• 2008 krizinin nedenleri konut piyasası, denetimsiz türev ürünler, düşük faiz ve ahlaki tehlikedir.
• 1929 Buhranı en derin ve kapsamlı durgunluk olarak kabul edilir.

Otomatik istikrar sağlayıcı

Hükümet kararı beklemeden, işleyişi gereği konjonktür dalgalanmalarını yumuşatan araçtır.

Dışlama etkisi

Borçlanmayla finanse edilen kamu harcamasının faizi yükseltip özel yatırım ve tüketimi azaltmasıdır.

Denk bütçe çarpanı

Harcama ve vergi aynı tutarda artınca milli gelirdeki artışın bu tutara oranıdır; değeri 1'dir.

Stagflasyon

Durgunluk ve enflasyonun birlikte yaşanmasıdır.

Senyoraj

Devletin para basma tekelinden elde ettiği gelirdir.

Operasyonel açık

Faiz dışı açığa reel faiz ödemelerinin eklenmesiyle bulunan açıktır.

Phillips Eğrisi

Enflasyon ile işsizlik arasındaki kısa dönemli ters ilişkiyi gösterir.

Birincil gelir dağılımı

Piyasa işleyişi sonucu faktörlerin ücret, faiz, rant ve kâr olarak aldığı paylardır.

İkincil gelir dağılımı

Vergi ve transferlerle devlet müdahalesinden sonra oluşan dağılımdır.

Geriye yansıma

Verginin faktör fiyatları ve ücretlerin düşürülmesiyle aktarılmasıdır.

Şok maliye politikası

Krizlerde güven sağlamak için uygulanan sert ve kapsamlı önlem paketleridir.

• Kamu harcaması çarpanı 1/(1−MTE), denk bütçe çarpanı ise 1'dir; ikisini karıştırma.
• IS kaymasında kamu harcaması ve vergi, LM kaymasında para arzı rol oynar; faiz değişimi eğri üzerinde harekettir.
• Kaynakta kesme esnekliği düşürmez, artırır; bu soru farklı biçimlerde tekrar eder.
• Kısa dönem hedefler (enflasyon, işsizlik, dış açık) ile uzun dönem hedefi (kişi başı gelir artışı) ayır.
• Klasik görüşler ile Merkantilist ve Keynesyen görüşleri karıştırma; dış ticaret müdahalesi Merkantilisttir.