AUZEF Ortadoğu Siyaseti Çıkmış Sorular

Ders, Orta Doğu kavramının nasıl doğduğunu, bölgenin stratejik ve dinî önemini, Osmanlı sonrası düzeni, Arap milliyetçiliğini, Filistin meselesini ve Soğuk Savaş ile sonrasındaki büyük güç rekabetini ele alır.

Kavram ve coğrafi çerçeve

• Orta Doğu siyasi ve yapay bir kavramdır; sınırları kullanan tarafa ve döneme göre değişir.
• Terim Batı merkezlidir; özellikle İngiliz sömürgeci bakışından doğmuş, Doğu'yu Yakın, Orta ve Uzak diye bölmüştür.
• Bölge üç semavi dinin doğduğu yerdir; Mekke ve Medine Müslümanlar için, Kudüs üç din için kutsaldır.

Osmanlı dönemi ve büyük güç rekabeti

• Osmanlı, büyük güçlerin rekabetinden yararlanan denge siyasetiyle dış müdahaleyi 20. yüzyıl başına dek önledi.
• Arap topraklarında esnek, adem-i merkeziyetçi yönetim ve yerel eşrafa söz hakkı, egemenliğin uzun sürmesini sağladı.
• Süveyş Kanalı (1869) ticaret ve askeri lojistikte üstünlük getirdi; Afrika'yı dolaşma zorunluluğu kalktı.
• Hindistan yolunu güvenceye almak isteyen İngiltere kanal nedeniyle Mısır'ı işgal etti; en çekici gerekçe sömürge yollarının güvenliğiydi.
• Rusya, Ortodoksların koruyucusu olduğunu öne sürerek Kudüs çevresinde konsolosluk açtı ve kiliseler yaptırdı.

Arap milliyetçiliğinin gelişimi

• Geleneksel kökleri nesepçilik, kavmiyetçilik (asabiyet) ve ümmetçilik olgularında aranır.
• Mehmet Ali Paşa döneminde Bulak Matbaası'nda Arapça kitaplar basıldı; dil ve kültür canlandı, düşünsel zemin oluştu.
• 1916'da Şerif Hüseyin öncülüğündeki isyan, fikir düzeyindeki milliyetçiliği siyasal harekete dönüştürdü.
• Necd Emiri İbn Suud savaşta tarafsız kaldı; amacı kendi bölgesindeki egemenliği ve bağımsızlığı güçlendirmekti.
• 1967 Altı Gün Savaşları'ndaki yenilgi, Arap milliyetçiliğini sarstı ve Filistin meselesindeki tutumu değiştirdi.
• Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin dağılmasında Mısır'ın merkezileştirici uygulamaları rol oynadı.

I. Dünya Savaşı sonrası düzen

• Wilson İlkeleri sömürgeciliğe karşıydı; galipler toprakları ilhak etmek yerine manda sistemini geliştirdi.
• Manda, halklar kendini yönetebilecek duruma gelene dek bölgeyi yönetmek diye gerekçelendirildi.
• Sovyetler 1920'lerde iç savaş sonrası toparlanma ve ekonomik yeniden yapılanmayla uğraştığı için Orta Doğu'da sınırlı nüfuz kurabildi.

Yahudiler ve Filistin

• Avrupa'daki antisemitizmin kökleri Orta Çağ'da Hristiyan teolojisine dayalı dışlama, katliam ve sürgünlere uzanır.
• Osmanlı, 1492 İspanya sürgününden sonra Yahudilere sığınak oldu ve Millet Sistemi ile dinî özerklik tanıdı.
• Siyonist göçlerden önceki Eski Yişuv topluluğu azdı; küçük ticaret, el sanatları ve dinî kurumlar etrafında yaşıyordu.
• Siyonist göçlerle artan toprak alımları kiracı Filistinli köylüleri mülksüzleştirdi ve yerel gerilimin ekonomik nedeni oldu.

Soğuk Savaş ve sonrası

• Bağdat Paktı (1955) ve devamı CENTO, ABD'nin çevreleme politikası gereği Sovyet etkisini kısıtlamayı ve Batı çıkarlarını korumayı amaçladı.
• 1953 Ajax Operasyonu'nda CIA ve MI6, petrolü millileştiren Musaddık'ı devirdi; ABD ve İngiltere karşıtı milliyetçilik güçlendi.
• Mursi dönemi gelişmeleri arasında Sina sorununun çözülmesi yer almaz.
• 2011 sonrası Arap Baharı ve Suriye krizi Türkiye'yi güvenlik ve göç sorunlarıyla yüzleştirdi; sınır ötesi harekât ve diplomasiye yöneldi.

Orta Doğu

Batı merkezli, siyasi ve yapay bir bölge adı; kapsamı kullanan tarafa ve döneme göre değişir.

Nesepçilik

Soy ve kabile bağlarına dayanan Arap kimliği anlayışı.

Kavmiyetçilik (asabiyet)

Kabile dayanışmasına dayanan bağlılık duygusu.

Ümmetçilik

İslami birlik fikrine dayanan ortak aidiyet anlayışı.

Adem-i merkeziyet

Yerel yapılara ve eşrafa yönetimde pay veren esnek Osmanlı idare anlayışı.

Manda sistemi

Halklar kendini yönetebilene dek bölgenin galip devletlerce yönetilmesi düzeni.

Wilson İlkeleri

Sömürgeciliğe karşı olan, doğrudan ilhakı engelleyen ilkeler.

Millet Sistemi

Osmanlı'da gayrimüslim topluluklara dinî ve kültürel özerklik tanıyan düzen.

Eski Yişuv

Siyonist göçlerden önce Osmanlı Filistin'indeki yerli Yahudi topluluğu.

Bağdat Paktı / CENTO

ABD'nin Sovyet etkisini sınırlamak için kurduğu çevreleme politikası aracı.

Ajax Operasyonu

1953'te CIA ve MI6'nın İran'da Musaddık'ı devirmek için yürüttüğü operasyon.

Denge siyaseti

Osmanlı'nın büyük güçler arası rekabetten yararlanarak dış müdahaleyi önlemesi.

• Nesepçilik, kavmiyetçilik ve ümmetçilik karıştırılmasın: soy, kabile dayanışması ve İslami birlik ayrı kavramlardır.
• Süveyş Kanalı'nın üstünlük alanı ticaret ve askeri lojistiktir; İngiltere'nin ilgisi Hindistan yolunun güvenliğinden kaynaklanır.
• Sovyetlerin 1920'lerdeki sınırlı etkisi iç toparlanmayla, Bağdat Paktı ise Soğuk Savaş çevrelemesiyle açıklanır.
• Osmanlı'nın uzun egemenliği adem-i merkeziyetçi yönetime, dış müdahaleden korunması denge siyasetine bağlanır.
• Olumsuz kökte (sayılamaz) sorularda doğru ifadeleri eleyin; Mursi döneminde Sina sorunu çözülmemiştir.