AUZEF Osmanlı Dönemi Düşünce Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı medreselerinde ilmin nasıl öğretildiğini, başlıca düşünürlerin görüşlerini ve şerh-haşiye geleneğinin işleyişini ele alır. Ayrıca sudûr kuramı, ilimler sınıflaması ve düşünce tarihi araştırmasının yöntemi de işlenir.

Medrese ve eğitim düzeni

• İznik'teki ilk Osmanlı medresesi 1336'da tamamlanmış, ilk müderris olarak Dâvûd-i Kayserî atanmıştır.
• Sahn-ı Semân medreseleri Fâtih Sultan Mehmed döneminde yaptırılmıştır.
• Medreselerde Fahreddin er-Râzî ekolü etkili olmuştur.
• Arapça, Müslüman coğrafyanın ortak dili olduğu için ilim dili sayılmıştır.
• Müfredatta coğrafya yer almaz.
• Bazı âlimler eserlerini Türkçe yazmıştır; Mevlânâ bu grupta sayılmaz.

Şerh ve haşiye geleneği

• Metni kısaltma, ezberi ve kavramayı kolaylaştırma, sistemli kılma çalışmalarına tevil denmez.
• Metni açıklama, tamamlama, eksik giderme çalışmalarının adı telhis değildir.
• Masal, şerh ve haşiye literatürünün konuları arasında bulunmaz.
• Bu gelenek tamamen bağımsız bir ürün ortaya koymak işlevi görmez; mevcut metne dayanır.
• Hidâyetü'l-hikme müfredat programı değil, felsefe ve tabiat bilgisi ders kitabıdır; Manzûme-i Tertîb-i Ulûm gibi eserler ders sıralayan programlardır.

Ebherî ve Teftâzânî

• Ebherî'nin mantık eserleri arasında Hikmetü'l-ayn yoktur.
• Ebherî tarih dersi okutmamıştır.
• Ebherî'ye göre burhanın öncülleri arasında mütevâtirât bulunur.
• Dış duyular arasında el-hissü'l-müşterek sayılmaz.
• Fahreddîn er-Râzî, Ebherî'den önce yaşadığı için onun öğrencisi sayılamaz.
• Teftâzânî Semerkant-Serahs'ta vefat etmiştir; Muallim-i sânî lakabı ona ait değildir.

Dâvûd-i Kayserî ve Molla Fenârî

• Dâvûd-i Kayserî, Yunus Emre ile aynı dönemde yaşamıştır.
• Eş-Şevâhidü'r-rubûbiyye ve el-Esfârü'l-erbaa ona ait değildir.
• Kutbüddin er-Râzî, onun etkilediği İranlı düşünürler arasında sayılmaz.
• Molla Fenârî, Fusûsü'l-hikem şerhindeki fikirlerinden etkilenmiştir.
• Molla Fenârî, İbnü'l-Arabî'nin vahdet-i vücud görüşünü kabul etmiş ve Ekberîliği Anadolu'da temsil etmiştir.
• Fenârî mantığı tasavvurlar ve tasdikler diye ikiye ayırır; metafizikte Kindî belirleyici olmamıştır.

Kelâm–felsefe tartışmaları

• Sadreddin Konevî filozof-kelamcı sayılmaz.
• Hocazâde, Tanrı'nın varlığı tartışmasında Gazzâlî'ye karşı İbn Sînâ'yı destekler.
• Hocazâde evrenin ezelî değil hâdis olduğunu savunur.
• Hocazâde'ye göre astronomi, öncüllerinin doğa felsefesine ve metafiziğe dayandırılması dışında kelâma ters düşmez.
• Hocazâde, Tabiiyyûn'un feleklerin dairesel hareketine dair delillerini eksik bulur.
• Molla Lütfî, kelâmcıların filozofları tam kavrayamadan itiraz ettiğini söyler ve muhtesiplik bilgisine örnek olarak Hz. Ömer'i gösterir.

Kemalpaşazâde, Kınalızâde, Akkirmânî

• Kemalpaşazâde 15-16. yüzyıllarda yaşamış, filozof ve kelâmcı görüşlerini Vücûbu'l-vâcib'de bir araya getirmiştir.
• Ona göre zihin genel olarak algı gücüdür; bilgi varsayım olarak nitelenmez.
• Kınalızâde insani nefsi idrak gücü ve hareket ettirici güç diye ikiye ayırır.
• Kınalızâde nazarî felsefeyi metafizik, fizik ve matematik olarak sınıflar.
• Kınalızâde, Fârâbî'nin erdemli şehir fikrini kendi çağına uyarlamış; toplumsal zararı önleyen seçkinlere özgü yol sevgidir.
• Akkirmânî'ye göre tabiat hikmeti cismi hareket ve durağanlık yönünden inceler; Sahîhu'l-Buhârî ona ait değildir.

İlimler sınıflaması ve sudûr

• Taşköprizâde'ye göre önce dinî ilimler öğrenilmelidir.
• Molla Lütfî dinî ilimleri ahlak, siyaset ve ekonomi ile tamamlar; felsefi ilimleri sınıflamasına almaz.
• Dış dünyaya ilişkin ilim teorik ve pratik olarak ikiye ayrılır.
• Metafizik, varlığı varlık olması bakımından inceler ve el-ilmü'l-ilâhî adıyla anılır.
• Sudûr kuramı, birden ancak bir çıkar ilkesine dayanır ve Batlamyus kozmolojisinden hareket eder.
• Newtoncu evren anlayışı sudûr kuramının etkisini zayıflatmıştır.

Düşünce tarihi araştırması

• Sürekliliği izlemek için değişimin ölçütleri saptanıp dönüşümlerin ve kırılmaların izi sürülmelidir.
• Dünya siyasi tarihini eksiksiz bilmek temel koşullar arasında yer almaz.
• Araştırmacı ile alan arasına aracıların girmesi ön koşul değildir.
• İslam düşüncesinin klasik dönem eserleri, Kindî ile başlayıp IX. ve X. yüzyıllara uzanır.
• Bilimler bağımsızlaşınca felsefenin elinde, dinle paylaştığı metafizik kalmıştır.

Sudûr

Çokluğun ilk akıldan başlayarak basamak basamak ortaya çıktığını anlatan kuram.

Vahdet-i vücud

Varlığın tek hakikatten ibaret olduğunu savunan, İbnü'l-Arabî'ye ait görüş.

Husûlî ilim

Nefsin duyuların yardımıyla ve idrak gücüyle edindiği bilgi.

Huzûrî ilim

Nefsin aracısız yoldan edindiği bilgi.

Burhan

Mütevâtirât gibi öncüllere dayanan kesin kanıtlama.

Metafizik

Varlığı varlık olarak inceleyen ilim; el-ilmü'l-ilâhî de denir.

Şerh ve haşiye

Bir metni açıklayan, tamamlayan ve eksiklerini gideren yorum literatürü.

Sahn-ı Semân

Fâtih Sultan Mehmed döneminde yaptırılan medrese grubu.

Ekberîlik

İbnü'l-Arabî'ye bağlanan tasavvuf ekolü.

Tasavvur ve tasdik

Molla Fenârî'nin mantığı ayırdığı iki ana bölüm.

Erdemli şehir

Fârâbî'nin ütopik biçimde işlediği, Kınalızâde'nin çağına uyarladığı konu.

• Soruların çoğu 'hangisi değildir' biçimindedir; olumsuz kökü dikkatle okumak gerekir.
• Hikmetü'l-ayn mantık değil, felsefe ve tabiat bilgisine dair bir eserdir; Hidâyetü'l-hikme de müfredat programı sayılmaz.
• Kutbüddin er-Râzî hem Dâvûd-i Kayserî'nin etkilediği İranlılar hem de İbnü'l-Arabî çevresinin kaynakları arasında dışarıda kalır.
• Tevil ile telhis, şerh-haşiye çalışmalarının adlandırılmasında seçenek dışı kalan terimlerdir.
• Fahreddîn er-Râzî, Ebherî'den önce yaşadığı için onun öğrencisi sayılmaz; Konevî filozof-kelamcı değildir.