AUZEF Para Teorisi ve Para Politikası Çıkmış Sorular

Ders, piyasa ve takas düzeninden paraya geçişi, paranın işlev ve türlerini, para arzının oluşumunu, merkez bankalarının rolünü ve para politikasını, enflasyon kavramlarını ve para konusundaki farklı iktisadi görüşleri ele alır.

Piyasa, takas ve paranın doğuşu

• Üreticiler ve tüketiciler piyasada buluşur; piyasada yapılan alım satımlara mübadele denir.
• Geçimlik üretimde kişi ihtiyacını kendi emeğiyle karşılar; piyasalaşma ile parasallaşma ve finansallaşma süreçleri gelişir.
• Takas (trampa) mal çeşidi arttıkça işlemez hale gelir; çünkü bilinmesi gereken değişim oranları çoğalır.
• Para kullanımında n mal için n−1 fiyat yeterlidir; takasta n(n−1)/2 fiyat gerekir.

Paranın işlevleri ve özellikleri

• Mübadele aracı olma ve ödeme aracı olma paranın temel işlevleridir.
• Taşınabilirlik, homojenite, bölünebilirlik ve taklit edilememe işlev değil, paranın özellikleridir.
• Nüfuz aracı olma modern işlevlerdendir; klasik işlevler arasında sayılmaz.
• Parayı politika aracı olarak kullanmak, iktisadi faaliyetleri yönlendirme işlevinin kapsamındadır.

Para türleri ve para sistemleri

• Temsili para karşılığında maden bulunan kâğıt paradır; fiat para ise madene çevrilemez, değerini devletin zorunlu kabulünden alır.
• Bimetalizmde altın ve gümüş birlikte dolaşır; monometalizmde tek maden esastır.
• Gresham yasasına göre değeri düşük para, değeri yüksek parayı dolaşımdan çıkarır.
• Senyoraj, para basımından devletin ya da merkez bankasının elde ettiği gelirdir.
• Altın sikke, altın külçe ve altın kambiyo standartları altının para sistemindeki rolüne göre ayrılır.

Para arzı ve parasal büyüklükler

• Merkez bankasının kontrol ettiği bölüm dışsal para, davranışlara bağlı bölüm içsel paradır; bankaların yarattığı para kaydi paradır.
• Parasal taban nakit ile rezervlerin toplamıdır (H = C + R); para çarpanı Ms / H ile bulunur.
• Parasal taban, rezerv para ile açık piyasa işlemlerinin toplamıdır; para sürülürse taban rezervden büyük olur.
• M1 dolaşımdaki para ile vadesiz mevduattır; M2 vadeli mevduatı da içerir; talep yönünden en geniş büyüklük M3'tür.
• Arz yönünden en dar büyüklük emisyon, en geniş büyüklük merkez bankası parasıdır.

Merkez bankası ve bağımsızlık

• Asıl görev para politikasını yürütmektir; temel hedef fiyat istikrarıdır.
• Çağdaş merkez bankacılığı Bank of England ile başlamış, TCMB 1930'da kurulmuştur.
• Bağımsızlık, siyasi baskı olmadan politika belirleyip uygulayabilmektir; en çok fiyat istikrarıyla ilişkilidir.
• Merkez bankası firmalara doğrudan kredi açmaz ve halkla doğrudan işlem yapmaz.

Para politikası araçları ve süreci

• Açık piyasa işlemleri repo, ters repo, doğrudan alım ve satımdan oluşur; günümüzde en çok başvurulan araçtır.
• Reeskont ve zorunlu karşılık oranları ayrı politika araçlarıdır; disponibilite oranları sık kullanılmaz.
• Süreç nihai hedefin belirlenmesiyle başlar; sonra bitişik hedef, gösterge büyüklükler ve operasyonel hedef gelir.
• Genişlemeci politika para arzını artırıp faizi düşürür; kurala dayalı politikada hedef bağlayıcı kuraldır.
• Enflasyon hedeflemesinde orta vadeli sayısal hedef kamuoyuna duyurulur.

Enflasyon ve ilgili kavramlar

• Hızına göre ayrımda hiperenflasyon yer alır; art arda iki yıl üç haneli artış söz konusudur.
• Dezenflasyon artış hızının düşmesi, deflasyon fiyatların sürekli gerilemesi, reflasyon ise optimal enflasyona dönüştür.
• Stagflasyonda enflasyon, durgunluk ve işsizlik birlikte yaşanır.
• Talep, maliyet ve yapısal enflasyon nedene göre sınıflandırılır; enflasyon gelir dağılımını genellikle bozar.
• Finansal istikrar piyasaların, birimlerin ve ödeme sistemlerinin istikrarıdır.

Farklı iktisadi görüşler

• Hayek paranın devlet tekelinden çıkarılmasını savunmuştur.
• Kamusal tercihler ekolü kamu karar vericilerini de çıkarını gözeten kişiler sayar, seçmenin amacını fayda maksimizasyonu görür ve anayasal para kuralları önerir.
• Para kurulu, döviz karşılığı sabit kurdan para basar.
• Tinbergen ortak bir dünya merkez bankası kurulmasını önermiştir.

Mübadele

Piyasada yapılan alım satım işlemleri.

Takas

Malın para olmadan başka mal veya hizmetle değiştirilmesi; trampa ile aynıdır.

Homojenite

Para birimlerinin birbirinin aynı olması; işlev değil özelliktir.

Gresham yasası

Kötü para iyi parayı dolaşımdan çıkarır.

Senyoraj

Para basımından elde edilen gelir.

Fiat para

Değeri devletin zorunlu kabulüne dayanan, madene çevrilemeyen kâğıt para.

Kaydi para

Bankaların mevduat ve kredi işlemleriyle yarattığı para.

Parasal taban

Rezerv para ile açık piyasa işlemlerinin toplamı.

Para çarpanı

Toplam para arzının para tabanına oranı.

Açık piyasa işlemleri

Merkez bankasının repo, ters repo ve doğrudan alım satımla yürüttüğü para politikası aracı.

Stagflasyon

Enflasyonun durgunluk ve işsizlikle birlikte görülmesi.

Dezenflasyon

Enflasyon hızının düşmesi.

• Paranın işlevleri ile özelliklerini karıştırma: mübadele aracı işlevdir; taşınabilirlik, bölünebilirlik, homojenite özelliktir.
• Dezenflasyon (hızın düşmesi), deflasyon (fiyatların düşmesi) ve reflasyon (optimal düzeye dönüş) birbirinden ayrılmalıdır.
• Açık piyasa işlemleri merkez bankasının görevi değil, aracıdır; reeskont ise açık piyasa işlemi sayılmaz.
• Altın standartlarında ayrım şudur: sikke standardında altına çevrilebilir, külçede iç piyasada kâğıt para dolaşır, kambiyoda çevrilemez.