AUZEF Psikolojiye Giriş I Çıkmış Sorular

Psikolojiye Giriş I dersi; psikolojinin bilim olarak amaçlarını, yöntemlerini, tarihsel köklerini, öğrenme ve güdülenme kuramlarını, algı, bellek, kişilik, bilinç ve sosyal davranış konularını kapsar.

Psikolojinin amaçları, yöntemleri ve alt alanları

• Dört amaç: tanımlama, açıklama, tahmin ve kontrol. Tanımlama, davranışın gözlenip kayda geçirilmesidir.
• Psikoloji ampirik veriye dayanır; gözlem, anket, deney ve korelasyon yöntemleridir. Spekülasyon ve kehanet bilimsel değildir.
• Anket, çok sayıda kişiden kısa sürede veri toplamak için uygundur; neden-sonuç ilişkisi deneysel desenle incelenir.
• Davranış çok yönlü olduğu için psikoloji alt alanlara ayrılır; Endüstri ve Örgüt Psikolojisi iş güdülenmesi ve iş doyumunu inceler.
• Ölçeklerde gerçek sıfır noktası yalnızca oranlı ölçekte bulunur.

Tarihsel ve felsefi kökenler

• Platon'a göre bilgi doğuştan vardır, öğrenme anımsamadır (anamnesis).
• Aristoteles ve Locke empiristtir; Locke'a göre zihin deneyimle dolacak boş levhadır (tabula rasa).
• Descartes rasyonalist ve dualisttir: zihin ile beden ayrı iki varlıktır; varlığın kanıtı düşünmedir.
• Hume'a göre sabit bir benlik yoktur; insan bir algılar demetidir.
• Darwin'e göre uyumu iyi bireyler hayatta kalıp üreyerek özellikleri yaygınlaştırır (doğal seçilim; ispinoz gagaları).
• Watson davranışçılığı yalnızca gözlenebilir uyaran-tepki ilişkilerine dayanır; bilişsel devrim ise içsel zihinsel süreçleri öne çıkarmıştır.

Öğrenme kuramları

• Klasik koşullanmada yemek koşulsuz uyarıcı, zil sesi koşullu uyarıcıdır; edilgin tepki Pavlov'a aittir.
• Thorndike'ın etki yasasına göre olumlu sonuçlu davranış güçlenir, olumsuz sonuçlu davranış zayıflar.
• Olumsuz pekiştirmede hoş olmayan uyarıcı kalkar ve davranış artar; olumlu cezada hoş olmayan uyarıcı eklenir ve davranış azalır.
• Değişken oranlı tarife en yüksek ve en kalıcı davranışı, sönmeye en yüksek direnci verir; değişken zaman aralıklı tarifede ödül belirsiz zamanlarda gelir.
• Bandura modelleri izleyerek öğrenmeyi, Tolman zihinsel harita kurmayı vurgular.
• Alışmada zararsız tekrarlayan uyarana tepki azalır; duyarlılaşmada şiddetli uyarandan sonra hafif uyaranlara bile tepki artar.
• Garcia'ya göre canlılar zehirli maddelerin tadını çabuk öğrenir.

Güdülenme ve biyolojik temeller

• Hull'a göre fizyolojik gereksinim dürtü doğurur; davranış dürtüyü azaltmayı amaçlar, azalma pekiştirici etki yapar.
• Homeostatik kuram: canlı iç dengeyi korumaya çalışır; enerji yetersizliği gibi durumlar dengeyi bozup davranışı başlatır.
• Hipotalamus içsel durumları izler ve açlık, susuzluk gibi gereksinimlere yönelik davranışı başlatır.
• Frontal lob planlama, problem çözme ve dürtü kontrolünden sorumludur.
• Sinaptik plastisite, bağlantıların güçlenip zayıflamasıyla öğrenme ve belleği düzenler.
• Savaş ya da kaç tepkisini sempatik sistem başlatır; parasempatik sistem sakinleştirir.
• Herzberg'e göre maaş ve çalışma koşulları hijyen faktörüdür; yetersizse tatminsizlik doğurur.

Algı, bellek ve bilinç

• Duyum uyarıcıların duyu organlarınca alınmasıdır; algı bunların beyinde yorumlanıp anlamlandırılmasıdır.
• Gestalt'ta benzer öğeler bir küme olarak görülür (benzerlik ilkesi).
• Weber yasasına göre fark edilebilir değişim başlangıç şiddetine bağlıdır; düşük şiddette küçük artış kolay fark edilir.
• Gözleri yanlarda olan canlılar derinlik için tek gözle algılanan ipuçlarını kullanır.
• Baddeley modelinde merkezi yürütücü dikkati paylaştırır ve alt sistemleri koordine eder.
• Anlamsal bellek genel bilgileri, anısal bellek kişisel anıları, işlemsel bellek becerileri içerir; araba kullanma otomatikleşmiş işlemsel bellektir.
• Ebbinghaus unutma eğrisinde öğrenilenin büyük kısmı ilk saatlerde unutulur.
• Bilinç görüşleri: panpsişizm bilinci tüm varlıklarda görür; materyalizm bilinci beyin işleyişinin ürünü sayar; dualizm zihni beyinden ayrı sayar.

Kişilik, duygu ve gelişim

• Freud'da süperego ahlaki değerleri ve vicdanı temsil eder; rüyanın gizli içeriği bilinç dışı istek ve çatışmaları yansıtır.
• Mizaç biyolojik ve doğuştandır; karakter çevre, eğitim ve kültürle sonradan biçimlenir.
• Jung arketip kavramını getirmiştir; özellik kuramcısı değildir. Kişiliği ilk sistemli inceleyen Allport'tur.
• Ekman'ın altı temel duygusu: mutluluk, üzüntü, şaşkınlık, korku, öfke, tiksinme. Merhamet bunlardan değildir.
• Piaget'nin işlem öncesi döneminde (2-7 yaş) çocuk korunum ilkesini kazanmamıştır.
• Vygotsky'ye göre yakınsal gelişim alanında çocuk, yetkin birinin yönlendirmesiyle kendi düzeyinin üstünü başarır.
• Rogers'ın danışan merkezli terapisinde terapist koşulsuz olumlu kabul gösterir.
• Hipokrat ve Galen kişilik ile beden fizyolojisini ilişkilendirmiştir.

Sosyal psikoloji ve zeka

• Sosyal biliş, sosyal bilginin seçilmesi, algılanması, hatırlanması ve üzerinde akıl yürütülmesidir.
• Heider'in atıf kuramında dışsal atıf davranışı durumsal etkenlere bağlar.
• Şerif ve Asch deneyleri gruba uymayı inceler; belirsiz durumlar uymayı artırır.
• Azınlık etkisi normların değişebilmesini açıklar; bunun için etki kaynağının tutarlı olması gerekir.
• Zeka kuramları, zekanın tek genel yetenek mi alana özgü yetenekler mi olduğu ölçütüyle ayrılır.
• Guilford yaratıcılığı ölçülebilir zihinsel işlem saymıştır; akıcılık çok sayıda ürün, esneklik farklı türden ürün üretmektir.
• Biyopsikososyal anlayış sağlığı fiziksel, zihinsel, sosyal ve duygusal yönleriyle bütün olarak değerlendirir.

Homeostaz

Canlının iç fizyolojik dengesini koruma eğilimidir.

Dürtü azaltma

Hull'a göre içsel gerginliği gidermek davranışın ve öğrenmenin temel itici gücüdür.

Habituasyon (alışma)

Zararsız ve sürekli tekrarlanan uyarana verilen tepkinin zamanla azalmasıdır.

Duyarlılaşma

Güçlü ya da tehdit edici uyarandan sonra hafif uyaranlara bile tepkinin artmasıdır.

Olumsuz pekiştirme

Hoş olmayan uyarıcının kaldırılması sayesinde davranışın artmasıdır.

Olumlu ceza

Davranıştan sonra hoş olmayan bir uyarıcı eklenerek davranışın azaltılmasıdır.

Tabula rasa

Locke'a göre zihnin doğuştan boş olup deneyimle dolmasıdır.

Yakınsal gelişim alanı

Çocuğun tek başına yapabildiği ile destekle yapabildiği arasındaki aralıktır.

Merkezi yürütücü

Çalışma belleğinde dikkati yönlendiren ve alt sistemleri koordine eden birimdir.

Sinaptik plastisite

Yaşantıya bağlı olarak sinir bağlantılarının güçlenip zayıflayabilmesidir.

Mizaç ve karakter

Mizaç doğuştan biyolojik eğilimdir, karakter sonradan öğrenilen değerlerle oluşur.

• Olumsuz pekiştirme davranışı artırır, ceza azaltır; uyarıcının eklenmesi mi çekilmesi mi olduğuna bakılmalıdır.
• Alışma tepkinin azalması, duyarlılaşma artmasıdır; patlama sonrası irkilme duyarlılaşmadır.
• Platon ve Descartes doğuştan bilgiyi, Aristoteles ve Locke deneyimi savunur.
• Hull'da amaç dürtüyü artırmak değil azaltmaktır; gerginlik azalınca davranışın tekrarı artar.
• Zeka ve kişilik sorularında Jung'un özellik kuramcısı olmadığı, mizacın doğuştan, karakterin sonradan oluştuğu unutulmamalıdır.