AUZEF Radyasyonla Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği Çıkmış Sorular

Ders, iyonlaştırıcı radyasyonun fiziksel temellerini, biyolojik etkilerini, ölçüm yöntemlerini ve doz sınırları ile yasal düzenlemeler çerçevesinde korunma, atık ve taşıma kurallarını ele alır. Tıp, sanayi, tarım gibi kullanım alanları ve nükleer kazalar da konunun parçasıdır.

Radyasyonun temelleri

• Radyoaktivite, kararsız çekirdeğin kararlı hale geçerken radyasyon yaymasıdır.
• Sihirli sayılar 2, 8, 20, 28, 50, 82 ve 126 olup bu sayıdaki proton veya nötronlu çekirdekler ekstra kararlıdır.
• Doğadaki dört temel kuvvet güçlü nükleer, zayıf nükleer, elektromanyetik ve kütleçekimdir; sürtünme temel kuvvet değildir.
• Elektromanyetik dalgalar boşlukta da yayılır; görünür ışık yaklaşık 400-700 nm aralığındadır.
• Dalga boyu kısaldıkça frekans ve enerji artar; en yüksek enerji gama ve X ışınlarındadır.
• Bozunma modlarına yanma tepkimesi girmez, çünkü o kimyasal bir olaydır.

Kaynaklar ve kullanım alanları

• Radon, doğal arka plan dozunun kabaca yarısından sorumlu olan doğal bir kaynaktır.
• Fosfatlı gübre ve kömür yakımından alınan doz yaklaşık 0,01 mSv düzeyindedir.
• Norm doğal kökenli, Tenorm ise teknolojik faaliyetlerle yoğunlaşan radyoaktif maddeleri anlatır.
• Tarım ve gıdada ışınlama, mutasyonla ıslah ve Kısır Böcek Tekniği kullanılır; organik tarım bunların dışındadır.
• Sanatta karbon-14 ile yaş tayini ve gama ile sterilizasyon uygulanır; radyoterapi tıbbi, güvenlik taraması sanayi uygulamasıdır.
• Radyofarmasötik, tanı ve tedavide kullanılan radyonüklit ve bileşikleridir.
• Marie Curie radyum ve polonyumu keşfetmiş, iki Nobel ödülü almıştır.

Biyolojik etkiler

• Radyasyon DNA'ya doğrudan etki edebilir; suyu iyonlaştırıp serbest radikal üreterek dolaylı da zarar verir.
• DNA'da zincir kırığı, baz değişimi ve kromozom hasarı oluşur; protein sentezi artışı bir etki değildir.
• Kanser stokastik, cilt yanığı deterministik etkidir.
• Deride kızarıklık eşiği 2 Sv, mide bulantısı başlangıcı 1 Sv'dir.
• Lenfositler, üreme hücreleri ve kırmızı kemik iliği hücreleri radyasyona daha duyarlıdır.
• Her radyasyon türü zararlı değildir; görünür ışık ve radyo dalgaları iyonlaştırıcı olmayan türlerdir.

Doz kavramları, birimler ve sınırlar

• Gray soğurulan dozun, Sievert eşdeğer ve etkin dozun birimidir.
• Birim kütlede soğurulan enerji soğurulan dozdur; etkin doz organ eşdeğer dozlarından hesaplanır.
• Doz hesabı: doz hızı çarpı süre; 2 mR/h ile 5 saat 10 mR, yani 0,1 mSv eder.
• 1 mrem 0,01 mSv'e eşittir; 10 mrem 0,1 mSv'dir.
• Göz merceği sınırı çalışanlarda 150 mSv, toplumda 15 mSv'dir.
• Gebeliği bildirilen çalışanda fetüs dozu gebelik boyunca 1 mSv'yi aşamaz.
• ICRP doz limitlerini belirleyen uluslararası kuruluştur.

Korunma ilkeleri ve alan sınıfları

• Doz sınırlamasının üç ilkesi gerekçelendirme, optimizasyon (ALARA) ve doz sınırlarıdır; zırhlama bir yöntemdir.
• ALARA, makul olarak ulaşılabilir en düşük doz demektir.
• Korunmanın üç yolu zaman, mesafe ve zırhlamadır; mesafe iki katına çıkınca doz dörtte birine düşer.
• Gözetimli alanda yıllık doz 1 mSv'i aşabilir ama 6 mSv'i aşması beklenmez.
• Denetimli alanda 6 mSv aşılabilir; giriş çıkış denetlenir.
• Yıl içinde 6 mSv üstü etkin doz muhtemelse çalışma koşulu A'dır.
• Radyasyondan korunma sorumlusu temel güvenlik standartlarını işe göre uygular.
• Kontaminasyonda radyoaktif madde bulaşır ve kişi kaynak olur; irradyasyonda yalnızca ışınlanma vardır.

Ölçüm ve dedektörler

• Metroloji ölçüm bilimidir; meteorolojiyle karıştırılmamalıdır.
• Dedektörler iyonlaşma ve uyarılmayı elektrik sinyaline dönüştürür.
• İyon odası, orantılı sayaç ve Geiger Müller gaz dolu dedektörlerdir.
• Sintilasyon dedektöründe ışık çakması fotoçoğaltıcı tüple elektrik sinyaline çevrilir.
• Puls modu düşük radyasyon şiddetlerinde kullanılır.
• Nötron yüksüz olduğu için doğrudan ölçülemez, dolaylı ölçülür.
• Dozimetre (TLD, OSL) yaka hizasında taşınan pasif kişisel ölçüm aracıdır.
• Doz ölçüm hizmetini Sekonder Standart Dozimetre Laboratuvarı yürütür.

Atık, taşıma, lisans ve kazalar

• Atıklar düşük, orta ve yüksek seviyeli olmak üzere üç sınıftır; kullanılmış yakıt yüksek seviyelidir.
• Atık kaynakları nükleer tesisler, hastaneler, sanayi cihazları, laboratuvarlar ve kirli hurdadır; tarım alanı değildir.
• Taşımada araç yüzeyi en çok 200 mR/h, 2 metrede 10 mR/h, toplam taşıma indisi 50 olabilir.
• Kaynak yeri veya lisans şartı değişecekse en az 15 gün önce TAEK'e yazılı başvurulur.
• Lisans 5 yıl geçerlidir; vize başvurusu bitişten yaklaşık 6 ay önce yapılır.
• Personel, kaynak ve atık kayıtları 30 yıl saklanır.
• Çernobil insan hatasıyla oluşmuş, Çernobil ve Fukuşima INES ölçeğinde 7. seviyededir.
• Acil durumda bildiren kişi tehlikeli alana girip hasarı incelememelidir.

Lineer Enerji Transferi (LET)

Radyasyonun katettiği birim yolda ortama bıraktığı enerji miktarıdır.

Radyoaktivite

Kararsız çekirdeğin kararlı hale geçerken radyasyon yaymasıdır.

ALARA

Dozun makul olarak ulaşılabilir en düşük düzeyde tutulması ilkesidir.

Stokastik etki

Rastlantısal olan, kanser gibi etkidir.

Deterministik etki

Eşik dozu aşınca ortaya çıkan, cilt yanığı gibi etkidir.

Kontaminasyon

Radyoaktif maddenin kişiye veya yüzeye bulaşmasıdır.

İrradyasyon

Vücudun yalnızca ışına maruz kalmasıdır; kişi kaynak olmaz.

Denetimli alan

Yıllık dozun 6 mSv'i aşabileceği, giriş çıkışın denetlendiği alandır.

Gözetimli alan

Yıllık dozun 1 mSv'i aşabileceği ama 6 mSv'i aşmasının beklenmediği alandır.

Radyofarmasötik

Tanı ve tedavide kullanılan radyonüklit ve bileşikleridir.

Norm/Tenorm

Doğal radyoaktif maddeler ve teknolojik faaliyetlerle yoğunlaşmış olanlardır.

Dozimetre

Çalışanın birikimli dozunu ölçen kişisel pasif cihazdır.

• Gözetimli alan (1-6 mSv) ile denetimli alan (6 mSv üstü) karıştırılmamalıdır.
• Soğurulan doz birim kütledeki enerjidir; etkin doz organ eşdeğer dozlarından hesaplanır.
• Kanser ve genetik etkiler stokastik, cilt yanığı deterministiktir.
• Elektromanyetik dalgalar ortam gerektirmez; sorularda ortam gerektirir diyen seçenek yanlıştır.
• Kontaminasyonda madde bulaşır, irradyasyonda yalnızca ışınlanma olur.