AUZEF Spor Psikolojisi Çıkmış Sorular

Spor psikolojisi, psikolojik ve duygusal etkenlerin spor performansını nasıl etkilediğini ve sporun bu etkenleri nasıl değiştirdiğini inceler. Ders; tarihçe, motivasyon, uyarılmışlık-kaygı-stres, imgeleme ve gevşeme, hedef belirleme ile takım dinamiklerini kapsar.

Alanın tanımı, tarihçesi ve meslek yapısı

• Alan, psikolojik etkenlerle performans arasındaki iki yönlü ilişkiyi inceler; egzersiz psikolojisi ise yaşam kalitesi ve iyi oluşa odaklanır.
• İki kökeni vardır: psikoloji (kişilik, danışmanlık, klinik konular) ve spor bilimleri (motor öğrenme, motor kontrol, motor beceri).
• Öncüler: Triplett (1897, sosyal kolaylaştırma), Carl Diem (1920'ler, Almanya laboratuvarı), Griffith (ABD'nin ilk laboratuvarı, 1925), Puni (1927, masa tenisi çalışması).
• Türkiye'de akademik çalışmaları 1979'da Ege Üniversitesi'nde Prof. Dr. Süleyman Çetin Özoğlu başlatmıştır.
• Eğitici spor psikoloğu beceri antrenmanı ve performansla; klinik spor psikoloğu depresyon, yeme bozukluğu gibi sorunlarla ilgilenir.
• Sertifika için spor psikolojisinde yüksek lisans ya da doktora gerekir; Amerika Olimpiyat Komitesi mesleğin gerekliliğini ilk dile getiren kurumdur.

Motivasyon

• Motivasyon sözcüğü Latince movere kökünden gelir; Türkçe karşılıkları güdü, saik ve harekete geçiricidir.
• Yaklaşımlar: özellik merkezli (kişilik), durumsal merkezli (ortam) ve etkileşimli (ikisi birlikte; en çok kabul gören).
• Başarı motivasyonu kuramları: Başarı Gereksinmesi, Yüklemleme ve Hedefi Gerçekleştirme (Hedef Yönelimi) kuramlarıdır.
• Görev yönelimi kişinin kendini geliştirmesine, ego yönelimi rakiplerle kıyaslanmaya dayanır.
• Hür İrade Kuramı: kontrollü motivasyon dış baskıya, özerk motivasyon kişinin kendi seçimine dayanır.
• Düzenleme türleri: zevk alarak yapmak içsel, başkasının isteğiyle yapmak dışsal, yararını benimseyerek yapmak özdeşimle düzenlemedir.

Uyarılmışlık, kaygı ve stres

• Uyarılmışlık derin uykudan yoğun heyecana uzanan etkinlik düzeyidir ve otonom sinir sistemiyle ilişkilidir.
• Yerkes-Dodson: ters U ilişkisinde orta düzey uyarılmışlık en iyi performansı verir; Hanin'in IZOF kuramında ideal düzey kişiye özgüdür.
• Durumluk kaygı geçici bir hâldir; sürekli kaygı tehdit algılama eğilimidir; sosyal kaygı başkalarının değerlendirmesinden duyulur.
• Kaygı ölçümü biyokimyasal, fizyolojik, envanter ve davranışsal yöntemlerle yapılır; performans testi bu amaçla kullanılmaz.
• Selye'ye göre stres evreleri sırasıyla alarm, direnme ve tükenmedir.
• Şokta (choking) aşırı uyarılma koordinasyonu bozar ve performans düşer.

Stresle başa çıkma ve gevşeme

• Problem odaklı başa çıkma sorunun kaynağını planlı eylemle çözmeye çalışır; proaktif davranış bu gruptadır.
• Duygu odaklı yollar gevşeme, nefes çalışması, meditasyon ve otojenik antrenmandır.
• Meditasyonun dört öğesi: sessiz ortam, rahat pozisyon, zihinsel araç ve pasif tutum.
• Göğüs nefesinde göğüs kafesi şişer; diyafram nefesinde karın dışarı çıkar.
• Konsantrasyon solunumu dikkati nefese yöneltir; anlık kas gevşetme servis, serbest atış, penaltı gibi anlarda kullanılır.
• Biyolojik geribildirim kalp hızı gibi istemsiz işlevleri ölçerek denetim kazandırır; gevşeme uyarılmışlığı yükseltmez, düşürür.

İmgeleme

• İmgeleme, gerçek uyaran olmadan duyusal ve duygusal yaşantıların zihinde yeniden kurulmasıdır.
• Kuramlar: Psiko-Nöromüsküler (aynı sinir yolları çalışır), Sembolik Öğrenme (zihinsel şema), Biyo-Enformasyonel (çevreyi de kapsar).
• PETTLEP öğeleri: fiziksel, çevresel, görev, zamanlama, öğrenme, duygu, bakış açısı.
• İçsel imgelemede sporcu beceriyi kendi bedeninin içinden yaşar; dışsal imgelemede kendini dışarıdan izler.
• Görsel imgeleme hareketi zihinde canlandırır; kinestetik imgeleme hareketin bedende hissedilmesidir.
• Dört Bileşen Modeli imgelemenin nerede, ne zaman ve ne için kullanılacağını açıklar.

Hedef belirleme, performans profili ve geri bildirim

• Süreç hedefleri tekniğin uygulanmasına odaklanır; hedefler süreye göre kısa, orta ve uzun vadeli olur.
• Hedef koymak motivasyonu, özgüveni ve göreve odaklanmayı artırır; ölçülebilir ve gerçekçi hedef doğru yaklaşımdır.
• Performans profili (Butler ve Hardy) üç adımdır: nitelikleri listele, kendini puanla, zayıf yönler için strateji belirle.
• Profil öz-değerlendirme aracıdır ve içsel motivasyonu destekler; takımda süreç pozisyon gruplarıyla başlar.
• Gecikmeli geri bildirim kalıcı öğrenmeyi destekler; sürekli anlık geri bildirim bağımlılık yaratabilir.
• Yapılandırılmış alıştırma amaçlı ve uzman rehberliğindedir; erken uzmanlaşma çocuğun çok erken yoğun antrenmana alınmasıdır.

Takım dinamiği, antrenör ve gelişim ortamı

• Grup dinamiği, grubun kuruluşundan dağılışına dek üyeler arası etkileşimin tümüdür.
• Carron modeline göre birliktelik etkenleri çevresel, kişisel, liderlik ve takım gruplarıdır.
• Geri bildirim teşviki, ortak değiştirme ve takım hesabı iletişim ve etkileşim stratejisidir.
• Takım normları davranış kurallarıdır; roller en baştan açıkça iletilmelidir, kendiliğinden anlaşılması beklenmez.
• Özerklik destekleyen antrenör karara katılıma izin verir; kontrol edici antrenör bağırır ve görüşleri yok sayar.
• Pekiştirme duygusal ve sosyal davranışları da kapsar; etik dışı davranışa yaptırım gerekir; olumlu ortam sporcu merkezlidir.

Sosyal kolaylaştırma

Rakiplerin varlığında performansın artması; Triplett bisikletçilerde gözlemlemiştir.

Uyarılmışlık

Derin uykudan yoğun heyecana uzanan genel fizyolojik ve psikolojik etkinlik düzeyi.

Durumluk ve sürekli kaygı

Durumluk kaygı anlık duygusal hâl, sürekli kaygı tehdit algılama eğilimidir.

Yerkes-Dodson Kuramı

Uyarılmışlık-performans ilişkisini ters U ile gösterir; orta düzey en verimlidir.

Optimal İşlev Görme Bölgesi

Hanin'in kuramı; en iyi performans için ideal uyarılmışlık düzeyi kişiden kişiye değişir.

Genel Uyum Sendromu

Selye'nin alarm, direnme ve tükenme evrelerinden oluşan stres modeli.

Proaktif davranış

Olası sorunları önceden görüp erkenden harekete geçme; problem odaklıdır.

İmgeleme

Gerçek uyaran olmadan yaşantıyı zihinde canlandırma.

Görev ve ego yönelimi

Görev yönelimi kendini geliştirmeyi, ego yönelimi başkalarını geçmeyi hedefler.

Kontrollü ve özerk motivasyon

Biri dış baskıyla, diğeri kişinin özgür seçimiyle davranmaktır.

Takım normları

Üyelerin uyması beklenen yazılı ve yazısız davranış kuralları.

Erken uzmanlaşma

Çocuğun çok küçük yaşta tek branşta ağır antrenmana alınması.

• Eğitici spor psikoloğu performansa, klinik spor psikoloğu ruhsal rahatsızlıklara odaklanır; karıştırılmamalıdır.
• Duygu odaklı başa çıkma (gevşeme, meditasyon) ile problem odaklı başa çıkma (proaktif davranış) sık karıştırılır.
• Kaygı ölçümünde performans testi yöntem sayılmaz; sporcu merkezli ortamda herkese tek tip program yoktur.
• Olumsuz kökle sorulan sorularda doğru ifade genellikle bilinen kuralın tersidir: rollerin kendiliğinden anlaşılması, cezasızlık ve karaktere karışmama yanlıştır.
• Hanin'de ideal uyarılmışlık kişiye özgüdür, Yerkes-Dodson'da herkes için orta düzeydir.