AUZEF Türkiye'de Toplu Pazarlık ve Sendikacılık Çıkmış Sorular

Ders, Türkiye'de işçi ve işveren örgütlenmesinin hukuki ve tarihsel gelişimini, toplu pazarlık düzenini, grev ve lokavt uygulamalarını ve kamu görevlileri sendikacılığını dönemler hâlinde ele alır.

Hukuki çerçeve ve erken dönem

• 1924 Anayasası toplanma ve dernek kurma hakkını ilk kez tanımıştır.
• 1961 Anayasası endüstri ilişkilerini kurumlarıyla bir bütün olarak düzenleyen ilk anayasadır.
• 1938 Cemiyetler Kanunu sınıf esaslı dernek kurmayı yasakladığından işçi ve işveren örgütlenmesi mümkün olmamıştır.
• Savaş sonrası demokratikleşmede Dernekler Kanunu değişikliğiyle sınıf temelli örgütlenme yasağı kalkmıştır.
• Soğuk savaş ortamı ve ABD etkisi sendikacılığın biçimlenmesini hızlandırmıştır.

İşçi konfederasyonları

• DİSK 1967'de kurulmuştur.
• TÜRK-İŞ en çok üyeye ve 1980 sonrası en çok sendikaya sahip konfederasyondur.
• MİSK 1980 sonrası etkinliğini yitirmiş, 2002'ye kadar varlığını sürdürmüştür.
• 1984'ten beri kesintisiz faaliyet gösteren üç konfederasyon vardır.
• HAK-İŞ özelleştirmede çalışanlara devir anlayışını savunmuş, sorunu vesayetçi yönetim yapısında görmüştür.

1960-1980 dönemi ve sendikalaşma

• İstihdamda tarım ağırdı; sendikalaşmanın kaynağı sanayi yeterince gelişmemişti.
• Tarımın istihdamdaki ağırlığı sendikalaşmayı olumsuz etkilemiştir.
• İşkolu sendikaları işkolu sendikacılığını yürütebilecek yapıda değildi.
• Toplu sözleşmeden yararlanan işçi sayısı en yüksek düzeye 1974'te ulaşmıştır.
• 1963'ten itibaren toplu sözleşme düzeni ücretlilerin milli gelir payının artmasında etkili olmuştur.
• 1978 Toplumsal Anlaşma yalnız TÜRK-İŞ ile yapıldığından diğer örgütleri hesaba katmamıştır; işverenler itiraz etmiştir.

İşveren örgütlenmesi

• İlk yasal dayanak 1947 tarihli 5018 sayılı Kanundur.
• 274 ve 275 sayılı kanunlara göre üst örgütlenme küçükten büyüğe birlik, federasyon, konfederasyondur.
• TİSK işkolu modelini esas alır ve ILO konferanslarında işverenleri temsil eder.
• Türk Hür Teşebbüs Konseyi 1976'da, TÜHİS 1968'de kurulmuştur.
• Kamu işverenlerinin örgütlenme çabası 1960'lara uzanır; Toplu Sözleşme Koordinasyon Kurulu 12 Eylül 1980'e dek görev yapmıştır.
• Kamu işveren sendikalarında aynı işkolu şartı aranmaz, çünkü her işkolunda yeterli kamu işvereni yoktur.

1980 sonrası endüstri ilişkileri

• İşverenler devletin müdahalesini değil esnekleşmeyi istemiş, sosyal yüklerin istihdamı azalttığını savunmuştur.
• 1980 öncesi kamuda çalışan işçiler sorunlarını siyasal alanda çözmeye yönelmiştir.
• Sendikalara getirilen siyasal faaliyet yasağı 1995'te kalkmıştır.
• 2821 sayılı Kanun 28 işkolu öngörmüştür.
• Sendika sayıları 1980'lerde düşmüş, 1990'larda yükselmiş, 2000'lerde yeniden düşmüştür.
• Kamuda düşük ücret politikası toplu pazarlığı merkezî hâle getirmiştir.
• 2000'li yılların başından itibaren sendikal işbirliği ortak platformlara taşınıp kurumsallaştırılmaya çalışılmıştır.

6356 sayılı Kanun ve sendikalaşma oranı

• 6356 sayılı Kanun 2012'de çıkmıştır.
• Sendikaya üyelik ve üyelikten çekilme e-Devlet üzerinden yapılır.
• 1983-2013 arasında faaliyetteki sendika sayısı 80 ile 118 arasında değişmiştir.
• 2010-2012 yıllarına ait sağlıklı istatistik tutulmamıştır.
• Temmuz 2013'te sendikalı işçi sayısı yaklaşık bir milyondur.
• Ocak 2018'de oran sigortalı işçiler esas alınınca yüzde 12,38'dir; payda tüm ücretliler olsa yaklaşık yüzde 9 olurdu.
• 2017'de taşeron işçilerin kadroya alınmasına ilişkin KHK toplu sözleşmeli işçi sayısında artış beklentisi yaratmıştır.

Grev, lokavt ve uzlaşma yolları

• Grev son çare sayıldığından kanuni grevden önce arabuluculuk zorunludur.
• 1983-1995 arasında grev sayısı artmış, 1995 sonrasında azalma eğilimine girmiştir.
• Lokavt 1984-2010 arasında en çok 1987'de görülmüştür.
• 1961 Anayasası lokavt hakkını düzenlememiştir.
• İş mahkemelerinde işçi, işveren ve hükümet temsilcileri bir arada bulunmaz.

Kamu görevlileri sendikacılığı

• Memurların sendika kurması 1971'de yasaklanmıştır.
• 4688 sayılı Kanun 11 hizmet kolu belirlemiştir.
• Kamu görevlileri toplu sözleşmeleri iki yılda bir yenilenir.
• 2018'de MEMUR-SEN üye sayısında ötekilerden çok öndedir.
• Özelleştirme, esneklik ve Ekonomik ve Sosyal Konsey konularında sosyal taraflar ayrı görüşler savunmuştur.

Toplu pazarlık

İşçi ve işveren örgütlerinin çalışma koşullarını görüşerek belirlemesi sürecidir.

Cemiyetler Kanunu (1938)

Sınıf esaslı dernek kurmayı yasaklayarak işçi ve işveren örgütlenmesini engelleyen düzenlemedir.

İşkolu sendikacılığı

Sendikaların işyeri yerine ilgili işkolu temelinde örgütlenmesi anlayışıdır.

Konfederasyon

Sendika ve federasyonların üstündeki çatı örgüttür; yetkisi yoksa üyelerin sözleşmelerini eşgüdümler.

TİSK

İşkolu modelini benimseyen ve ILO'da işverenleri temsil eden işveren konfederasyonudur.

Toplumsal Anlaşma (1978)

CHP hükümeti ile TÜRK-İŞ arasında imzalanan, diğer örgütleri dışarıda bırakan anlaşmadır.

Lokavt

İşverenin işyerini kapatarak işçilerin çalışmasını durdurmasıdır.

Arabuluculuk

Kanuni grevden önce başvurulması zorunlu barışçı çözüm yoludur.

Esneklik

1970'lerde batıda başlayan, çalışma ilişkilerinde katı kuralların gevşetilmesi uygulamalarıdır.

Sendikalaşma oranı

Sendikalı işçilerin sendikalaşabilir işçilere oranıdır; payda genişleyince düşer.

4688 sayılı Kanun

Kamu görevlileri sendikalarını ve toplu sözleşmeyi düzenleyen, 11 hizmet kolu öngören kanundur.

• TÜRK-İŞ hem en çok üyeli hem 1980 sonrası en çok sendikalı konfederasyondur; DİSK 1967, MİSK ise 2002'ye kadar sürmüştür.
• Anayasa karışmasın: toplanma ve dernek hakkını 1924 tanımış, endüstri ilişkilerini bütünüyle 1961 düzenlemiştir.
• Memur sendikası yasağı 1971, siyasal faaliyet yasağının kalkışı 1995, 6356 sayılı Kanun 2012 tarihlidir; yılları karıştırma.
• Olumsuz soru köklerinde işverenlerin esneklik ve devlet müdahalesinin azalması talebini, sosyal yüklerin istihdamı azalttığı savını hatırla.
• Tablo sorularında tek nedene (örneğin yalnızca sanayileşmeye) bağlayan kesin yargılar genellikle verilerden çıkarılamaz.